- İsmail Gaspıralı, 1883’te çıkarmaya başladığı Tercüman gazetesiyle Türkçe konuşan toplumlar arasında iletişim kurmayı hedefledi.
- 1884’te Bahçesaray’da açtığı okulda, “Usul-i Cedid” adı verilen yeni eğitim yöntemini uyguladı.
- 24 Eylül 1914’te hayatını kaybeden Gaspıralı, yayıncılıktan edebiyata ve eğitim reformuna uzanan çalışmalar yürüttü.
21 Mart 1851’de Kırım’da, Bahçesaray yakınlarındaki Avcıköy’de doğan Gaspıralı, soyadını babasının doğduğu Gaspıra köyünden aldı. İlk eğitiminin ardından Akmescit’te, daha sonra Voronej ve Moskova’daki askerî okullarda öğrenim gördü.
Askerî öğrencilik hayatının sona ermesinin ardından 1868’de Bahçesaray’a döndü ve Zincirli Medrese’de Rusça öğretmenliği yaptı. 1872’de Paris’e giderek bir süre İvan Turgenyev’in asistanlığını üstlendi. Avrupa’daki düşünce akımlarını ve kurumları inceleme fırsatı buldu. Gaspıralı, 1878’de Bahçesaray belediye başkan yardımcısı, 1879’da ise belediye başkanı oldu. Bu görevi 1884’e kadar sürdürdü.
Tercüman gazetesiyle ortak dil arayışı
Türkçe konuşan toplumların birbirinden haberdar olması için basını önemli bir araç olarak gören Gaspıralı, 1883’te Tercüman gazetesini yayımlamaya başladı. Gazetenin kuruluş masraflarının karşılanmasına eşi Zühre Hanım da katkıda bulundu; aile, dizgi ve katlama işlerinde birlikte çalıştı.
Başlangıçta haftalık yayımlanan Tercüman, 1912’de günlük gazeteye dönüştü. Rusya’nın yanı sıra Osmanlı toprakları, İran, Balkanlar ve Kafkasya’da da okundu. Gaspıralı, gazetede farklı Türk topluluklarının anlayabileceği sade ve ortak bir edebî dil geliştirmeye çalıştı. Osmanlı Türkçesini temel alan bu yaklaşım, onun dilde birlik düşüncesinin merkezindeydi.
“Usul-i Cedid” eğitimde neyi değiştirdi?
Gaspıralı, 1884’te Bahçesaray’ın Kaytaz Ağa Mahallesi’nde yeni yöntemlerle eğitim veren bir okul açtı. “Usul-i Cedid” adıyla anılan yaklaşımında, harflerin ses değerlerini temel alan okuma-yazma öğretimini benimsedi.
Müfredata tarih, coğrafya, matematik ve tabiat bilgisi gibi dersler ekledi. Öğrenci ve öğretmenler için “Hace-i Sıbyan” ve “Rehber-i Muallimin” adlı kitapları hazırladı. Eğitim sisteminde ana dilin öğretimine öncelik verilmesini savundu.
Kadınlar ve çocuklar için yayınlar
Gaspıralı’nın yayıncılık çalışmaları Tercüman’la sınırlı kalmadı. 1906’da kızı Şefika Gaspıralı’nın yönetiminde “Alem-i Nisvan” adlı kadın dergisi yayımlanmaya başladı. Aynı yıl çocuklara yönelik “Alem-i Sıbyan”, Tercüman’ın eki olarak okura sunuldu. Toplumsal ve bürokratik sorunların hicvedildiği “Ha Ha Ha” adlı mizah dergisi de bu yayınlar arasında yer aldı.
Gaspıralı, gazete yazıları ve ders kitaplarının yanında edebî eserler de kaleme aldı. “Darürrahat Müslümanları”, “Arslan Kız” ve “Frengistan Mektupları”, eğitim ve modernleşme düşüncelerini edebiyat üzerinden işlediği eserleri arasında bulunuyor. 24 Eylül 1914’te Bahçesaray’da hayatını kaybeden Gaspıralı, Zincirli Medrese’nin bahçesinde, Hacı Giray Han’ın türbesi yakınlarına defnedildi.