- İnsansı robotların suç işlemesi halinde ceza sorumluluğunun robotta değil, arkasındaki insanlarda aranacağı belirtiliyor.
- Üretici ve kullanıcı; risk analizi, insan gözetimi ve güvenlik önlemlerindeki kusurlarına göre sorumlu tutulabilir.
- Robotun hareket kayıtları ve teknik dokümantasyon ise olası taksir değerlendirmesinde önemli deliller olacak.
İnsansı robotların yalnızca komut alan makineler olmaktan çıkıp öğrenen ve karar veren sistemlere dönüşmesi, ceza hukukunun önüne yepyeni bir bilmece koydu.
Rusya'daki bir teknoloji mağazasında kaydedilen görüntüler çok konuşuldu. Mağazaya giren bir müşterinin ittiği insansı robot, saniyeler sonra dövüş hareketleriyle karşılık verdi. Volga Electronics’e ait robotun agresif hamleleri tartışma yarattı.
Sosyal medyada da çok konuşulan görüntüler akıllara şu soruları getirdi: Robot bir gün tekme atmakla kalmaz, daha ağır bir suç işlerse hesabı kim verecek?
Üretici mi, yazılımcı mı, sahibi mi? Yoksa sanık sandalyesine robotun kendisi mi oturacak?
Konuyla ilgili gdh’a açıklamalarda bulunan Avukat Dr. Ceren Küpeli, şunları söyledi:
“Ceza hukuku baştan sona insan üzerine kuruludur. Bir suçtan söz edebilmek için failde kast ya da taksir, yani irade ve öngörü aranır. Robotun icra ettiği hareketin arkasında ise hukuken korunan bir irade değil, kodun ve öğrenilmiş verinin çıktısı vardır. İradesi, vicdanı ve ıslah kapasitesi olmayan bir sistem cezalandırılamaz. Bu nedenle robotu değil, arkasındaki insanı ararız.
Üreten mi, kullanan mı?
AB Yapay Zekâ Yasası, yapay zekâ sistemlerini risk düzeyine göre sınıflandırır ve asıl yükü “yüksek riskli” sistemler üzerine yükler. Bir robotun fiziksel zarar verme kapasitesi taşıması, onu tam da bu kategoriye sokar. Yasa burada sorumluluğu iki ana figür üzerinden tanımlar. Sistemi geliştirip piyasaya süren sağlayıcı ve onu fiilen işleten kullanıcı.
Yasa getirdiği somut yükümlülükler, bir zarar doğduğunda kimin kusurlu olduğunu tespit etmenin anahtarıdır. Sağlayıcı, risk yönetim sistemi kurmak, veri yönetişimini sağlamak, sistemin işleyişini izlenebilir kılan otomatik kayıtları tutmak ve teknik dokümantasyonu hazır bulundurmakla yükümlüdür.
Bununla birlikte en kritik hüküm, insan gözetimini düzenleyen 14. maddedir. Sistem, bir insanın gözetimine ve gerektiğinde müdahalesine (örneğin bir “durdurma” mekanizmasına) olanak verecek şekilde tasarlanmak zorundadır. Kullanıcı tarafında ise
Sağlayıcı risk analizini yapmış mıydı?
26. madde, bu gözetimin fiilen ve yetkin bir kişi eliyle uygulanmasını emreder. 25. madde de sorumluluk zincirini ifade eder; örneğin bir sistemi esaslı biçimde değiştiren kullanıcı, hukuken sağlayıcı konumuna geçebilir.
İşte robotun “cezai sorumluluğu” meselesi tam da bu yükümlülükler üzerinden çözülür. Bir robot birini yaraladığında sorulacak hukuki sorular şunlardır:
Sağlayıcı risk analizini yapmış mıydı? İnsan gözetimi mekanizması tasarlanmış mıydı, yoksa 14. madde ihlal mi edilmişti? Kullanıcı bu gözetimi fiilen uyguluyor muydu, yoksa sistemi denetimsiz mi bırakmıştı? Loglar olayı nasıl kaydetmişti?
Bu yükümlülüklerin ihlali doğrudan bir suç normu oluşturmaz. Ancak ceza hukukundaki taksir değerlendirmesinde, yani “öngörülebilir zararı önleme yükümlülüğüne aykırılık” analizinde belirleyici delil hâline gelir. Yasanın zorunlu kıldığı kayıt ve dokümantasyon, bu kusuru somut olarak ispatlanabilir kılar.”