Roma İmparatorluğu'nun yaklaşık 1.500 yıllık tarihinde tahta çıkan imparatorların nerede doğduğunu gösteren bir harita, şaşırtıcı bir tarihî gerçeği yeniden gündeme taşıdı. Augustus'tan XI. Konstantinos'a kadar uzanan listede, bugünkü Türkiye toprakları ilk sırada bulunuyor. Haritanın en dikkat çekici isimlerinden biri ise 969-976 yılları arasında Doğu Roma İmparatorluğu'nu yöneten ve kökeni bugünkü Çemişgezek yöresiyle ilişkilendirilen İmparator I. İoannis Çimiskes.
Roma imparatorlarının çoğu nerede doğdu?
Roma denildiğinde akla ilk olarak İtalya ve başkent Roma geliyor. Ancak imparatorluğun yaklaşık 1.500 yıllık tarihi boyunca yönetici kadroların yetiştiği coğrafya büyük ölçüde değişti.
MÖ 27 yılında Augustus'un imparator olmasıyla başlayan Roma İmparatorluğu, MS 395'te Doğu ve Batı olarak iki ayrı yönetim altında şekillendi. Batı Roma İmparatorluğu 476 yılında sona ererken, merkezi Konstantinopolis olan Doğu Roma İmparatorluğu 1453 yılına kadar varlığını sürdürdü.
Bu uzun süreçte imparatorluk tahtına İtalya'dan Balkanlar'a, Anadolu'dan Kuzey Afrika'ya kadar geniş bir coğrafyada doğmuş hükümdarlar çıktı.
Roma imparatorlarının doğum yerlerini gösteren ve 183 hükümdarı kapsayan infografiğe göre, bunların 123'ünün doğum yeri veya doğduğu bölge belirlenebiliyor.
Günümüz ülke sınırları esas alındığında ortaya çıkan tablo oldukça dikkat çekici:
- Türkiye: 53 imparator
- İtalya: 23 imparator
- Sırbistan: 15 imparator
- Bulgaristan: 6 imparator
- Fransa: 6 imparator
- İspanya: 4 imparator
- Hırvatistan: 3 imparator
- Yunanistan: 3 imparator
Haritada 60 imparatorun doğum yeri ise bilinmiyor.
Bu sayılar, Roma İmparatorluğu'nun siyasi merkezinin ve yönetici kadrolarının yüzyıllar içerisinde nasıl değiştiğini gösteriyor.
Ancak önemli bir ayrıntı var: Haritadaki Türkiye, İtalya ve diğer ülke adları günümüz sınırlarını ifade ediyor. Dolayısıyla bu sınıflandırma, imparatorların etnik kimliklerini veya milliyetlerini göstermiyor.
Ayrıca bazı imparatorların doğum yeri kesin olarak bilinmediğinden, haritadaki rakamlar kullanılan tarihî kaynaklara ve sayım yöntemine bağlı olarak değişebilir.
Roma'nın Çemişgezekli imparatoru: İoannis Çimiskes
Haritada Türkiye topraklarında doğduğu belirtilen imparatorlar arasında oldukça ilginç bir isim bulunuyor.
I. İoannis Çimiskes (Ioannes Tzimiskes).
Yaklaşık 925 yılında doğan Çimiskes, 969-976 yılları arasında Doğu Roma İmparatorluğu'nu yönetti.
Doğum yeri, günümüzde Tunceli iline bağlı Çemişgezek ilçesinin bulunduğu bölgeyle ilişkilendiriliyor.
Çimiskes'in ailesi, 10. yüzyılda Anadolu'nun askerî aristokrasisi içerisinde önemli bir yere sahipti.
Babasının mensup olduğu Kurkuas ailesi, Ermeni kökenleriyle tanınan güçlü askerî ailelerden biriydi. Annesi ise Kapadokya'da etkili olan Phokas ailesindendi.
Genç yaşta askerlik mesleğine giren Çimiskes, özellikle doğu sınırlarında yürütülen seferlerde gösterdiği başarılarla yükseldi.
Zamanla imparatorluğun en önemli komutanlarından biri hâline geldi.
Çemişgezek adı nereden geliyor?
Çimiskes'in hikâyesini ilginç kılan ayrıntılardan biri de taşıdığı isim.
Bizans kaynaklarında Tzimiskes biçiminde geçen adın Ermenice kökenli olduğu düşünülüyor.
İsmin anlamı konusunda farklı görüşler bulunuyor. Bazı araştırmacılar bu lakabı kısa boylulukla, bazıları ise Ermenice bir ifadeyle ilişkilendiriyor.
Orta Çağ Ermeni tarihçisi Urfalı Mateos, Çimiskes'in ailesinin Çemişgezek yöresiyle bağlantılı olduğunu aktarıyor.
Bugünkü Çemişgezek adının da Çimiskes veya ailesinin taşıdığı bu adla bağlantılı olabileceği değerlendiriliyor.
Ancak burada tarihî bir ayrım yapmak gerekiyor: Çimiskes'in tam olarak bugünkü ilçe merkezinde doğduğunu kesin biçimde gösteren bir kayıt bulunmuyor. Tarihî kaynakların ortaya koyduğu bağlantı, Çemişgezek yöresi ve çevresindeki yerleşimlerle ilgili.
Dolayısıyla “Roma'nın Çemişgezekli imparatoru” ifadesi tarihî bir bağlantıya dayanıyor; fakat doğum yerinin bugünkü ilçe merkezi olduğu kesinleşmiş değil.
Bir suikastla imparator oldu
İoannis Çimiskes'in tahta çıkışı, Doğu Roma tarihinin en çarpıcı saray darbelerinden biriyle gerçekleşti.
963 yılında imparator olan II. Nikephoros Phokas, başarılı bir komutan olmasına rağmen saray çevresinde giderek yalnızlaşmıştı.
Çimiskes ise imparatorun yakın akrabası ve eski silah arkadaşıydı.
Ancak iki isim arasındaki ilişkiler zamanla bozuldu.
Çimiskes, İmparatoriçe Theophano ile birlikte Nikephoros'a karşı düzenlenen komplonun başlıca isimlerinden biri oldu.
Aralık 969'da imparator, Konstantinopolis'teki Büyük Saray'da öldürüldü.
Ardından İoannis Çimiskes tahta çıktı.
Ancak yeni imparatorun meşruiyet kazanması kolay olmadı.
Konstantinopolis Patriği Polyeuktos, cinayetin sorumlularının cezalandırılmasını ve Theophano'nun saraydan uzaklaştırılmasını istedi.
Çimiskes bu talepleri kabul ederek imparatorluk tacını giydi.
Balkanlar'dan Suriye'ye uzanan seferler
Çimiskes'in yaklaşık yedi yıl süren hükümdarlığı, yoğun askerî faaliyetlerle geçti.
En önemli başarılarından biri Balkanlar'da gerçekleşti.
Kiev Knezi I. Svyatoslav'ın Bulgaristan'a yönelik ilerleyişi, Doğu Roma İmparatorluğu için ciddi bir tehdit oluşturuyordu.
Çimiskes, 971 yılında düzenlediği seferde Rus kuvvetlerini yenilgiye uğrattı.
Dorostolon kuşatmasının ardından Svyatoslav barış yapmak zorunda kaldı.
Bu zafer, Doğu Roma'nın Balkanlar'daki hâkimiyetini güçlendirdi.
Çimiskes daha sonra doğuya yöneldi.
Suriye ve Yukarı Mezopotamya bölgelerinde askerî harekâtlar gerçekleştirdi. Antakya çevresindeki Bizans hâkimiyetini pekiştirdi ve 975 yılında Levant bölgesine uzanan bir sefer düzenledi.
Böylece imparatorluk, 10. yüzyılın ikinci yarısında yeniden önemli bir askerî güç hâline geldi.
Çemişgezek'ten Konstantinopolis'e uzanan hayat
İoannis Çimiskes, 10 Ocak 976 tarihinde Konstantinopolis'te öldü.
Yaklaşık 51 yaşındaydı.
Ölümünün ardından imparatorluk tahtında II. Basileios'un hâkimiyeti güçlendi. Basileios, ilerleyen yıllarda Doğu Roma tarihinin en uzun süre hüküm süren imparatorlarından biri olacaktı.
Çimiskes'in hükümdarlığı yedi yıldan biraz fazla sürdü. Ancak Balkanlar ve Doğu Akdeniz'deki askerî başarıları, Doğu Roma İmparatorluğu'nun 10. yüzyıldaki yeniden yükselişinde önemli rol oynadı.
Bugün Yunanistan'ın Selanik kentindeki en önemli caddelerden biri de onun adını taşıyor: Tsimiski Caddesi.
Roma'nın Anadolu'dan çıkan imparatorları
Paylaşılan haritada bugünkü Türkiye sınırları içerisinde doğduğu belirtilen 53 imparator bulunuyor.
Bunlar arasında Konstantinopolis doğumlu hükümdarlar önemli bir yer tutuyor. Haritaya göre 34 imparatorun doğum yeri Konstantinopolis, yani bugünkü İstanbul.
İznik, Kapadokya, Amorion, Paflagonya ve Anadolu'nun diğer bölgeleri de imparator yetiştiren merkezler arasında gösteriliyor.
Bu durum, Roma tarihinin Anadolu'yla olan güçlü bağını ortaya koyuyor.
Özellikle 4. yüzyıldan itibaren Konstantinopolis'in imparatorluğun başlıca siyasi merkezi hâline gelmesi, Anadolu'nun Roma dünyasındaki önemini artırdı.
İmparatorluğun son bin yılına yakın bölümünde İstanbul, Roma siyasi geleneğinin merkezi olarak varlığını sürdürdü.
Bugün Tunceli'nin küçük bir ilçesi olan Çemişgezek'in adıyla ilişkilendirilen İoannis Çimiskes'in hikâyesi de Anadolu'nun Roma tarihindeki yerini gösteren dikkat çekici örneklerden biri.
Yaklaşık 1.100 yıl önce bu coğrafyayla bağlantılı bir askerî aristokrat, Konstantinopolis'te Roma imparatorluk tacını giymiş ve dönemin en güçlü devletlerinden birini yönetmişti.