- BM Güvenlik Konseyi’ndeki karar tasarısı 11 oyla kabul edilmesine rağmen Rusya ve Çin’in vetosu nedeniyle yürürlüğe giremedi; Somali ve Pakistan çekimser kaldı.
- Oylama, İran’a yönelik yaptırımları uygulamadan kaldırmıyor ancak yaptırımların ihlal edilip edilmediğini bağımsız biçimde takip eden uzmanlar heyetinin denetim mekanizmasını ortadan kaldırıyor.
- Rusya, 2025’te yeniden yürürlüğe giren yaptırımların hukuki dayanağını sorgularken, uzmanlar heyetinin görev süresinin uzatılmasını öngören tasarının da hukuki temelden yoksun olduğunu savundu.
- IAEA’nın verilerine göre İran’ın yüzde 60 saflıkta zenginleştirilmiş uranyum stokunun 440,9 kilogram olduğu bildirilirken, Haziran 2025’teki saldırıların ardından BM müfettişleri İran’ın stokunun mevcut durumunu doğrulayamadı.
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde İran’a yönelik nükleer yaptırımların denetimine ilişkin kritik bir oylama yapıldı.
ABD tarafından hazırlanan karar tasarısı, İran’a yönelik yaptırımların uygulanmasını takip eden BM uzmanlar heyetinin görev süresinin bir yıl daha uzatılmasını öngörüyordu. Ancak tasarı, Rusya ve Çin’in vetosu nedeniyle kabul edilmedi.
Oylamada 11 ülke tasarıya destek verirken, Rusya ve Çin karşı oy kullandı. Somali ve Pakistan ise çekimser kaldı.
Yaptırımlar devam edecek, denetim mekanizması kalkacak
Kararın veto edilmesi, İran’a yönelik BM yaptırımlarının otomatik olarak sona ermesi anlamına gelmiyor.
Söz konusu yaptırımlar, 2015 tarihli İran nükleer anlaşmasındaki “snapback” mekanizmasının işletilmesiyle 27 Eylül 2025’te yeniden yürürlüğe girmişti. Yaptırımlar İran’ın yurt dışındaki bazı varlıklarının dondurulmasını, silah anlaşmalarına yönelik kısıtlamaları ve balistik füze programıyla bağlantılı faaliyetlere yönelik önlemleri içeriyor.
Ancak son veto, yaptırımların uygulanmasını bağımsız biçimde izleyen uzmanlar heyetinin görev süresinin uzatılmasının önünü kapattı.
Bu durum, yaptırım ihlallerinin tespit edilmesi ve Güvenlik Konseyi’ne bağımsız rapor sunulması açısından bir denetim boşluğu oluşturabilir.
Moskova: Yaptırımların hukuki temeli yok
Rusya’nın BM Daimi Temsilcisi Vasiliy Nebenzia, İran’a yönelik yaptırımların yeniden yürürlüğe sokulmasını sağlayan “snapback” mekanizmasının hukuka aykırı olduğunu savundu.
Nebenzia, bu nedenle yaptırımları denetleyen uzmanlar heyetinin görev süresini uzatmayı amaçlayan karar tasarısının da hukuki bir temele dayanmadığını belirtti.
Rusya ayrıca ABD ve müttefiklerinin tasarıyı oylamaya sunmasının Güvenlik Konseyi'ndeki gerilimi artıracağını savundu.
Veto denetimi zayıflatacak
ABD yönetimi ise Rusya ve Çin’in vetosuna tepki gösterdi.
ABD’nin BM Daimi Temsilci Yardımcısı Jennifer Locetta, bağımsız uzmanlar heyetinin İran’ın yaptırım uygulanan faaliyetlerini ve yaptırımlardan kaçınma girişimlerini ortaya çıkarabileceğini belirterek veto kararının denetimi zayıflatacağını savundu.
Washington, uzmanlar heyetinin ortadan kalkmasının yaptırım ihlallerine ilişkin bağımsız ve kanıta dayalı raporların hazırlanmasını zorlaştıracağını belirtiyor.
İran, Rusya ve Çin’e teşekkür etti
İran’ın BM misyonu ise Rusya ve Çin’in vetosunu memnuniyetle karşıladı.
İran yönetimi, ABD ve müttefiklerinin Güvenlik Konseyi'ni siyasi amaçlarla kullanmaya çalıştığını savunurken, Moskova ve Pekin’in vetosunun bu girişimi engellediğini belirtti.
Nükleer program konusunda yeni gerilim
Oylama, İran’ın nükleer programına ilişkin uluslararası denetimin de tartışıldığı bir dönemde gerçekleşti.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Yönetim Kurulu, 9 Eylül’de İran’ı 20 yıl aradan sonra ilk kez BM Güvenlik Konseyi’ne sevk etme kararı almıştı. Kararın gerekçesi, Tahran’ın açıklanmayan tesislerde tespit edilen uranyum izlerine ilişkin soruşturmada IAEA ile yeterli işbirliği yapmamasıydı. Rusya ve Çin bu karara da karşı çıkmıştı.
IAEA, İran’ın yüzde 60 saflıkta zenginleştirilmiş uranyum stokunun 440,9 kilogram olduğunu bildirmişti. Ancak Haziran 2025’te İran’daki nükleer tesislere yönelik saldırıların ardından BM nükleer müfettişleri stokun mevcut durumunu tam olarak doğrulayamadı.
Alternatif denetim mekanizması gündemde
Fransa’nın BM Büyükelçisi Jérôme Bonnafont, yaptırımların uygulanmasının İran’ı nükleer yükümlülüklerine dönmeye teşvik etmek açısından önemli olduğunu belirtti.
Bonnafont, Rusya ve Çin’in vetosunun ardından yaptırımların uygulanmasını takip edecek alternatif bir mekanizmanın oluşturulabileceğini söyledi. Bu kapsamda Fransa, Almanya, İngiltere ve ABD'nin yer alacağı yeni bir izleme yapısı ihtimali gündeme geldi.
Böylece İran’ın nükleer programı ve yaptırımların uygulanmasına ilişkin uluslararası denetim tartışmasının, BM Güvenlik Konseyi'ndeki son vetonun ardından yeni bir diplomatik zemine taşınması bekleniyor.