- IAEA Başkanı Grossi, Suriye’de daha önce kuruma bildirilmemiş bir sahada birkaç ton nükleer materyal bulunduğunu açıkladı.
- Materyalin IAEA'nın güvenlik denetimleri kapsamına alınacağı bildirildi.
- IAEA ekibi, Esad dönemindeki gizli nükleer programla ilişkilendirilen Deyrizor’daki tesiste kapsamlı kazı ve araştırma yürütüyor.
- Suriye'nin yeni yönetimi, IAEA denetçilerine erişim sağladı ve geçmiş nükleer faaliyetlerin aydınlatılması için işbirliği yapacağını açıkladı.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Başkanı Rafael Mariano Grossi, Suriye'de Esad dönemindeki nükleer faaliyetlere ilişkin önemli bir keşif yapıldığını açıkladı.
Grossi, daha önce IAEA'ya bildirilmemiş bir sahada “birkaç ton nükleer materyal” bulunduğunu söyledi. Materyalin tam niteliği, zenginleştirme düzeyi ve bulunduğu yer ise kamuoyuna açıklanmadı.
IAEA Başkanı, materyalin kötüye kullanılma ihtimali bulunduğunu belirterek, bunun kayıt altına alınacağını ve uluslararası güvenlik denetimleri kapsamına alınacağını ifade etti.
Suriye materyali kendisi bildirdi
Suriye Dışişleri Bakanı Esad Şeybani, materyalin bulunduğu sahayı 17 Temmuz'da IAEA'ya resmi bir yazıyla bildirdiklerini açıkladı.
Şeybani, teknik değerlendirmelerin söz konusu materyalin herhangi bir tehlike oluşturmadığını gösterdiğini savundu. Materyalin Suriye'nin kontrolünde kalacağını ancak IAEA'nın güvenlik denetimlerine tabi tutulacağını belirtti.
Grossi ise Suriye yönetiminin sahayı gönüllü olarak bildirmesini ve denetimlere izin vermesini olumlu karşıladı.
Deyrizor’daki eski nükleer tesiste kazı
IAEA ekibi ayrıca Suriye'nin doğusundaki Deyrizor bölgesinde bulunan ve Esad döneminin gizli nükleer programıyla ilişkilendirilen tesiste kapsamlı kazı ve inceleme çalışmalarına başladı.
Grossi, kendisinin ve ekibinin tesiste bulunduğunu ve sahada kapsamlı araştırma yürütüldüğünü açıkladı.
Söz konusu tesis yaklaşık 18 yıldır kapalı durumdaydı.
El-Kibar reaktörü şüphesi
Deyrizor'daki tesis, uzun yıllardır Suriye'nin gizli nükleer programına ilişkin uluslararası soruşturmanın merkezinde bulunuyor.
IAEA, tesisin geçmişte nükleer reaktör olarak kullanılmış olabileceğinden şüpheleniyordu. İsrail, 2007 yılında tesisi hava saldırısıyla vurmuş, daha sonra 2018'de saldırının arkasında olduğunu kabul etmişti.
Saldırının ardından tesis büyük ölçüde tahrip edilirken, IAEA'nın Suriye'nin geçmiş nükleer faaliyetlerine ilişkin soruları uzun süre yanıtsız kaldı.
Yeni yönetim IAEA’ya erişim sağladı
Suriye'de Beşar Esad yönetiminin devrilmesinin ardından kurulan yeni yönetim, IAEA ile işbirliği konusunda daha açık bir tutum sergiliyor.
Şam yönetiminin denetçilere erişim sağlamasıyla birlikte, Esad dönemindeki nükleer faaliyetlerin kapsamının ortaya çıkarılması için yeni bir süreç başladı.
IAEA'nın çalışmaları yalnızca Deyrizor'daki tesisle sınırlı değil. Kurum, Esad dönemindeki nükleer faaliyetlerle bağlantılı olduğu değerlendirilen daha önce açıklanmamış başka sahaları da incelemeye başladı.
“Kötüye kullanılabilir” uyarısı
Grossi'nin açıklamasındaki en dikkat çekici noktalardan biri, bulunan materyalin kötü amaçlarla kullanılabileceği yönündeki değerlendirme oldu.
Ancak IAEA, şu aşamada materyalin nükleer silah yapımında kullanıldığı veya Suriye'nin nükleer silah geliştirdiği yönünde yeni bir bulgu açıklamadı.
Materyalin türü, miktarı ve geçmişinin ayrıntılı biçimde belirlenmesi için incelemelerin sürmesi gerekiyor.
Nükleer materyal uluslararası denetime alınacak
IAEA Başkanı, bulunan materyalin uluslararası güvenlik sistemi altında kayıt altına alınacağını söyledi.
Suriye ile IAEA uzmanlarının, materyalin güvenli biçimde muhafaza edilmesi ve geçmişinin belirlenmesi konusunda birlikte çalışacağı bildirildi.
Bu süreç, Suriye'nin nükleer faaliyetlerinin geçmişine ilişkin belirsizliklerin giderilmesi ve materyalin güvenliğinin sağlanması açısından önem taşıyor.
Suriye’nin nükleer geçmişi yeniden araştırılıyor
Yeni gelişme, Esad yönetimi döneminde Suriye'nin yürüttüğü iddia edilen gizli nükleer faaliyetlere ilişkin soruşturmayı yeniden gündemin üst sıralarına taşıdı.
IAEA'nın Deyrizor'da kazı çalışmalarına başlaması ve başka bir sahada tonlarca nükleer materyal tespit edilmesi, kurumun Suriye'nin geçmiş nükleer faaliyetlerinin envanterini çıkarma çabasını hızlandırdığını gösteriyor.
IAEA’dan “geçmişi aydınlatma” süreci
Suriye yönetimi bulunan materyalin tehlike oluşturmadığını savunurken, IAEA materyalin kaynağını, niteliğini ve miktarını belirlemek için çalışmalarını sürdürüyor.
Deyrizor'daki eski tesisin de yeniden incelenmesiyle birlikte, Esad dönemindeki nükleer programın gerçek kapsamının ve geride bıraktığı materyallerin ortaya çıkarılması hedefleniyor.