- 1881 sayılı Matbuat Kanunu, dağınık haldeki Osmanlı dönemi mevzuatının yerine geçerek basın hayatını tek bir yasal metinde düzenlemeyi amaçladı.
- Kanun, gazete ve dergi çıkarmak için önceden izin alma (ruhsat) şartını kaldırsa da, hükümete "memleketin umumi siyasetine dokunacak" yayınları kapatma yetkisi verdi.
- Yayınlanan her türlü içerikten sorumlu bir "mesul müdür" atanması zorunluluğu getirildi ve bu kişiler hukuki ve cezai yaptırımlarla karşı karşıya bırakıldı.
- Yasa, getirdiği ağır cezalar ve hükümete tanıdığı geniş yetkiler nedeniyle basın özgürlüğünü kısıtladığı ve basını "terbiye etme" amacı güttüğü yönünde eleştirilere maruz kaldı.
Osmanlı'dan kalan yasal boşluk ve yeni düzenleme ihtiyacı
Genç Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu'ndan devraldığı hukuki altyapıyı kendi devrimleri ve ilkeleri doğrultusunda yenileme sürecindeydi. Bu süreçte basınla ilgili düzenlemeler de dağınık ve yetersiz bir halde bulunuyordu.
Hükümet, hem basının hukuki çerçevesini netleştirmek hem de yeni rejimin değerlerini korumak amacıyla kapsamlı bir yasa hazırlama ihtiyacı duydu. Bu amaçla hazırlanan Matbuat Kanunu, 25 Temmuz 1931'de TBMM tarafından kabul edilerek dönemin basın hayatı için yeni bir sayfa açtı.
Kanunun getirdiği temel hükümler ve hükümetin artan kontrolü
1931 tarihli Matbuat Kanunu, gazete çıkarmayı hükümete önceden verilecek bir beyannameye bağlayarak şekli bir kolaylık sağlıyor gibi görünüyordu. Ancak kanunun içeriği, hükümete basın üzerinde geniş bir denetim ve yaptırım imkanı tanıyordu.
Kanunun en çok tartışılan maddelerinden biri, Bakanlar Kuruluna "memleketin genel siyasetine dokunan veya milli menfaatlere aykırı" yayın yapan gazeteleri geçici veya sürekli olarak kapatma yetkisi vermesiydi. Bu durum, yayın organları üzerinde ciddi bir baskı unsuru oluşturdu ve otosansürün yaygınlaşmasına neden oldu.
Eleştiriler ve basının 'terbiye edilmesi' anlayışı
Matbuat Kanunu, yürürlüğe girdiği andan itibaren dönemin bazı aydınları ve gazetecileri tarafından eleştiriyle karşılandı. Kanunun amacının basın özgürlüğünü sağlamaktan çok, basını hükümetin siyasi çizgisine uygun hareket etmeye zorlamak olduğu ileri sürüldü.
Tek parti yönetiminin hakim olduğu bu yıllarda kanun, muhalif seslerin bastırılmasında bir araç olarak kullanıldığı yönünde eleştiriler aldı. Getirilen "mesul müdürlük" sistemi ve ağır para ve hapis cezaları, basının daha kontrollü ve tek tip bir yapıya bürünmesine yol açtı. 1946'da yapılan bazı değişikliklere rağmen kanun, temel yapısıyla 1950 yılına kadar yürürlükte kaldı.