- Ukrayna, savaş nedeniyle dünyanın mayın ve patlamamış mühimmat açısından en yoğun kirlenmiş ülkelerinden biri haline geldi. Özellikle Rus işgalinin yaşandığı bölgelerde geniş tarım arazileri ve ormanlık alanlar risk altında.
- Ukrayna’nın devlet destekli mayın temizleme kuruluşuna göre 132 bin kilometrekareden fazla alan mayınlarla veya patlayıcı savaş kalıntılarıyla kirlenmiş durumda. Yaklaşık 42 bin kilometrekarelik alan ise şimdiye kadar güvenli hale getirildi.
- Temizleme ekipleri, dronlardan elde edilen görüntüleri yapay zekâyla analiz ederek olası patlayıcıları tespit ediyor. Uzaktan kumandalı ekskavatörler de personelin tehlikeli alanlardan uzak kalmasına yardımcı oluyor.
- Yeni nesil mayınlar, elektronik karıştırma, eski mevzuat ve kurumlar arasındaki koordinasyon sorunları çalışmaları zorlaştırıyor. Uzmanlar, teknolojik gelişmelere rağmen temizliğin on yıldan uzun sürebileceği uyarısında bulunuyor.
Rusya-Ukrayna Savaşı'nın, ülkenin doğusunda ve daha önce Rus kuvvetlerinin kontrolünde bulunan bölgelerde büyük bir mayın ve patlamamış mühimmat sorunu yarattığı ortaya çıktı.
Tarlalar, ormanlar ve yolların çevresine yayılan patlayıcılar, çatışmaların yaşandığı alanların dışında da siviller için tehlike oluşturuyor.
The Guardian’ın haberine göre Ukrayna’daki mayın kirliliğinin boyutu, Vietnam Savaşı’ndan bu yana görülen en büyük ölçekli sorunlardan biri olarak değerlendiriliyor. Özellikle Harkiv gibi doğu bölgelerinde temizleme çalışmaları, hem geniş alanların taranması hem de farklı türlerdeki patlayıcıların tespit edilmesi nedeniyle güçlükle ilerliyor.
Ukrayna’nın devlet destekli Demine Ukraine kuruluşunun verilerine göre 132 bin kilometrekareden fazla alan mayınlar ve diğer patlayıcı savaş kalıntıları nedeniyle kirlenmiş durumda. Yaklaşık 42 bin kilometrekarelik alan ise güvenli hale getirildi. Bu rakamlar, temizlenmesi gereken alanın büyüklüğünü ortaya koyuyor.
Drone görüntüleri yapay zekâyla inceleniyor
Geleneksel mayın temizleme yöntemleri, uzmanların metal dedektörleriyle arazide ilerlemesini ve şüpheli nesneleri dikkatle incelemesini gerektiriyor. Bu süreç hem yavaş ilerliyor hem de personeli ölümcül risklerle karşı karşıya bırakıyor.
Bu nedenle insani mayın temizleme kuruluşları, dronlarla havadan görüntü toplama ve bu görüntüleri yapay zekâ sistemleriyle analiz etme yöntemlerine yöneliyor. Sistemler, yüksek çözünürlüklü görüntülerde mayın veya patlamamış mühimmat olabilecek nesneleri belirleyerek ekiplerin incelemesi gereken noktaları haritalandırıyor.
Mayın temizleme kuruluşu HALO Trust, Ukrayna’daki çalışmalarında yapay zekâ destekli görüntü analizinden yararlanıyor. Kuruluşun Reuters’a verdiği bilgilere göre sistem, patlayıcıları tespit etmek için kullanılan görüntü analizinde yaklaşık yüzde 70 doğruluk oranına ulaştı. Bu teknoloji, uzmanların bütün araziyi aynı yoğunlukta incelemek yerine öncelikle riskli görülen noktalara yönelmesini sağlayabiliyor.
Bununla birlikte yapay zekâ, mayınların güvenli biçimde etkisiz hale getirilmesinin yerini almıyor. Sistemlerin belirlediği nesnelerin uzmanlar tarafından doğrulanması ve ardından uygun temizleme yöntemlerinin uygulanması gerekiyor.
Uzaktan kumandalı makineler personelin riskini azaltıyor
Temizleme çalışmalarında kullanılan bir diğer yöntem de ağır iş makinelerinin uzaktan kontrol edilmesi. Kyiv’in kuzeybatısındaki İvankiv yakınlarında görev yapan ekipler, operatörlerin güvenli bir noktadan kumanda ettiği özel ekskavatörlerle kirlenmiş arazileri temizliyor.
Bu makineler toprağı kazıp işleyerek patlayıcıların bulunduğu alanlarda insan müdahalesi ihtiyacını azaltmayı amaçlıyor. Böylece uzmanların doğrudan tehlikeli bölgelere girmesi gereken durumların sayısı düşürülebiliyor.
Buna rağmen elle yapılan temizleme çalışmaları önemini koruyor. Özellikle toprağa gömülmüş, bitki örtüsüyle gizlenmiş veya metal dedektörleriyle tespiti zor olan patlayıcılar, uzmanların dikkatli incelemesini gerektiriyor.
Yeni nesil mayınlar ve elektronik karıştırma engel oluşturuyor
Temizleme ekipleri yalnızca eski tip mayınlarla karşılaşmıyor. Rusya tarafından kullanılan POM-3 gibi titreşime duyarlı mayınlar, yaklaşan kişileri algılayabilen mekanizmaları nedeniyle ciddi risk yaratıyor. Dronlarla yapılan keşifler de elektronik karıştırma faaliyetleri nedeniyle zaman zaman sekteye uğruyor.
Öte yandan teknolojiye erişim, temizleme çalışmalarının tek engeli değil. Kurumlar arasındaki koordinasyon eksikliği ve eski düzenlemelerin yeni yöntemlerin kullanımını zorlaştırması da süreci yavaşlatıyor. Uzmanlar, yeni araçların yaygınlaştırılması için hem teknik kapasitenin hem de idari süreçlerin geliştirilmesi gerektiğine dikkat çekiyor.
Mayınlar tarımı ve ekonomik toparlanmayı da etkiliyor
Mayın kirliliği yalnızca doğrudan can kaybı riski yaratmıyor; tarım arazilerinin kullanılmasını, kırsal bölgelerde günlük yaşamın yeniden kurulmasını ve ekonomik toparlanmayı da engelliyor.
Güvenli olmadığı düşünülen arazilerde çiftçiler ekim yapamıyor, bazı yollar ve yerleşim çevreleri kullanılamıyor.
HALO Trust yetkilileri, Ukrayna’daki temizliğin on yıldan kısa sürede tamamlanmasının beklenmemesi gerektiğini belirtiyor. Yapay zekâ, dronlar ve uzaktan kumandalı makineler bu süreyi kısaltma potansiyeli taşısa da ülkenin tamamını güvenli hale getirmek büyük kaynak, uzman personel ve uzun süreli çalışma gerektiriyor.
Ukrayna’daki deneyim, yeni teknolojilerin insani mayın temizleme faaliyetlerinde giderek daha fazla rol oynayabileceğini gösteriyor. Ancak uzmanlara göre bu araçların başarısı, doğru tespit, saha doğrulaması, güvenli imha ve kurumlar arası koordinasyonun birlikte yürütülmesine bağlı.