BAE merkezli düşünce kuruluşlarından Arab Institute for Security Studies'de son dönemde gerek Rusya-Ukrayna gerekse de İsrail-Hamas arasında yaşanan çatışmalar konusunda BMGK'nın rolünün değerlendirildiği bir analiz kaleme alındı.
BMGK'nın, uluslararası barış ve güvenliği tehdit eden iki tehlikeli çatışma sırasında da tamamen felç olduğu belirtilen analizde, vetonun beş daimi üye tarafından kullanılmasının BMGK'nın çalışmalarının önündeki en büyük engel olduğu belirtildi.
Analizde ayrıca; BM'nin "egemen eşitlik" şartına sahip olduğu ancak BMGK söz konusu olduğunda, “bazı ülkelerin dünyanın geri kalanından daha eşit” olduğu tespitine yer verildi.
İşte Arab Institute for Security Studies'de yayınlanan analiz:
BM Şartı'nın "uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında birincil sorumluluk" yüklediği BM Güvenlik Konseyi, Orta Doğu'da süregelen durum karşısında harekete geçemiyor.
Konsey geçtiğimiz hafta İsrail-Hamas çatışmasında "insani duraklama" çağrısında bulunan Brezilya'nın teklifini kabul etmedi. Aralarında iki daimi üye Çin ve Fransa'nın da bulunduğu 12 BMGK üyesi tarafından desteklenen karar tasarısını ABD veto ederek engellemişti.
ABD Büyükelçisi Linda Thomas-Greenfield, Başkan Joe Biden'ın İsrail gezisi nedeniyle konseyin ABD tarafından yürütülen sıkı diplomasi çalışmalarının "sonuç vermesine" izin vermesi gerektiğini söylemişti.
Güvenlik Konseyi'nin bu ayki başkanı Brezilya Dışişleri Bakanı Mauro Vieira, Filistin meselesi de dâhil olmak üzere Orta Doğu'ya ilişkin açık oturumda;
"2016'dan bu yana konsey, bölgedeki duruma ilişkin bir karar alamadı.”
ifadelerini kullandı.
Rusya'nın Ukrayna konusunda herhangi bir adım atılmasını engellemesiyle birlikte BMGK, uluslararası barış ve güvenliği tehdit eden iki tehlikeli çatışma sırasında tamamen felç olmuş durumda.
Bu durum çok taraflı işbirliği ve daha büyük savaşların önlenmesi açısından kötüye işaret ediyor.
Veto ve vetonun beş daimi üye tarafından kullanılması, ilk günlerinden bu yana BMGK'nın çalışmalarının önündeki en büyük engellerden biri olmuştur.
BM'nin Soğuk Savaş dönemindeki ilk yıllarında Moskova vetosunu sık sık kullanıyordu. Çünkü ABD konseyde baskın güçtü ve istediğini elde ediyordu.
ABD, şu ana kadar 88 kez veto yetkisini kullanmıştır. Bu krizden önceki son vetosu 2020'deydi. Amerikan vetolarının çoğu İsrail ve Orta Doğu'daki durumla ilgili.
Çin eskiden veto yetkisini kullanma konusunda daha temkinliydi. Ancak son zamanlarda daha sık kullanıyor. Çin de bu yetkisini 19 kez kullandı. Ancak bu sayı, Rusya ve ABD'ye kıyasla çok küçük bir sayı. Fransa ve İngiltere ise 1989'dan beri veto yetkilerini kullanmamışlardır.
BMGK'daki bu büyük güç blokajı yeni değil. Tarihi boyunca büyük güçler arasında gerilim yükseldiğinde konsey felç oluyor ve çatışmaların ve uluslararası krizlerin yönetilmesindeki rolünü oynayamaz hale geliyor.
Konsey tarihindeki en verimli işbirliği çalışmaları, büyük güçler arasındaki rekabetin en düşük seviyede olduğu Soğuk Savaş sonrası dönemde gerçekleşmiştir. Ancak şimdi, ABD, Çin ve Rusya arasındaki gerilim artarken, BMGK'nin ve genel olarak BM'nin uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında ve dünya genelindeki çatışmaların yönetilmesinde nasıl bir rol oynayabileceğini hayal etmek zor.
BM Genel Kurulu ve üye devletler, mevcut uluslararası düzenin kurulmasından bu yana bu sorunla başa çıkmaya çalışmaktadır. İki ciddi girişim BMGK'daki tıkanıklığı açmaya çalışmıştır.
Barış için Birleşme girişimi olarak bilinen ilk girişim, BMGK'nın tıkandığı ve harekete geçmesinin engellendiği durumlarda bir çıkış yolu sunmak üzere BM Genel Kurulu'nun 3 Kasım 1950 tarihinde 377 sayılı kararı kabul etmesiyle doğmuştur.
Kararda şu ifadeler yer almaktadır;
"Güvenlik Konseyi, daimi üyelerin oybirliği olmaması nedeniyle, barışa yönelik bir tehdit, barışın ihlali veya saldırı eylemi olduğu izlenimi veren herhangi bir durumda, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasına ilişkin asli sorumluluğunu yerine getiremezse, Genel Kurul barışın ihlali veya saldırı eylemi durumunda, uluslararası barış ve güvenliğin korunması veya yeniden tesis edilmesi için gerektiğinde silahlı kuvvet kullanılması da dahil olmak üzere, kolektif önlemler için üyelere uygun tavsiyelerde bulunmak amacıyla konuyu derhal ele alacaktır."
BMGK'nın dokuz üyesinin ya da BM Genel Kurulu'nun çoğunluğunun talebiyle acil özel oturum düzenlenebilir. Bu süreç kabulünden bu yana 11 kez kullanıldı ve bunların yarısından fazlası Orta Doğu ile ilgiliydi.
Acil özel oturum için son talep Pazartesi günü BMGK başkanına gönderildi. Dennis Francis, Arap Grubu ve İslam İşbirliği Teşkilatı temsilcilerinden Barış İçin Birleşme kararı uyarınca "Genel Kurul'un 10. acil özel oturumunun mümkün olduğunca hızlı bir şekilde yeniden başlatılmasını" talep eden bir mektup aldığını duyurdu.
Ayrıca, aralarında Rusya, Malezya, Endonezya ve Suriye'nin de bulunduğu 12 ülkeden oluşan bir başka grup da aynı talepte bulundu.
Francis Perşembe günü BM Genel Kurulu'nu acil bir özel oturum için toplayacağını söyledi. Veto girişimi olarak bilinen ikinci plan, BMGK'nın Ukrayna konusunda Rusya tarafından bloke edilmesinin ardından geldi ve konseyin eylemsizliğine yönelik eleştirilerin artmasına neden oldu.
BMGK'da 26 Nisan 2022 tarihinde oybirliğiyle kabul edilen bir karar, BMGK'nın beş daimi üyesini veto kullanımlarından sorumlu tutmayı amaçlıyor. Karar, daimi üyelerden birinin veto hakkını her kullandığında, BMGK başkanının 10 gün içinde resmi bir toplantı düzenlemesi ve veto kullanan ülkenin neden veto kullandığını açıklaması gerektiğini belirtiyor.
Karar, BM Genel Kurulu'nun acil bir özel oturum için toplanması halinde veto girişimi kapsamında bir görüşme yapmamasını öngörüyor. Bu durum veto girişiminin sahiplerinin, Arap Grubu ve İİT'nin acil özel oturum talebinin kendi taleplerini geçersiz kılması nedeniyle, ABD'nin geçen haftaki vetosunun BMGK'da görüşülmesini talep etme planını hayata geçirmelerini engelledi.
BMGK'nın bloke edilmesinden duyulan hayal kırıklığı, çok sayıda dışişleri bakanının katılımıyla Filistin sorunu da dahil olmak üzere Orta Doğu konusunda yapılan açık oturumda açıkça görüldü. Tartışma, farklı taraflara çıkmaza giren konseyden duydukları hayal kırıklığını ifade etme fırsatı verdi.
Vieira yaptığı açıklamada;
"Birleşmiş Milletler'in itibarının büyük bir kısmı devam eden krize yaklaşımına bağlıdır."
ifadelerini kullandı.
Konseyin karar almasını engelleyen "engelleyici stratejilerden" şikâyet eden Vieira;
"Bu konsey önümüzde duran meydan okumanın üstesinden gelmelidir. Eylemsizliğimiz ve kayıtsızlığımız nedeniyle gelecek nesiller tarafından muhtemelen yargılanacak ve suçlu bulunacağız. Çok taraflı eylemin kilidini açmanın yollarını bulmalıyız."
açıklamasında bulundu.
Sırasıyla Ukrayna ve Orta Doğu konusunda harekete geçilmesini engelleyen Rusya ve ABD bile BMGK'nın işlevsiz rolünden söz etti. Rus Büyükelçi Vassily Nebenzia konseyin sorumluluğunu yerine getirememesinden yakınırken, ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken BMGK'nın "bu krizin ele alınmasında etkin olamamasından" yakındı.
Filistin Dışişleri Bakanı Riad Al-Malki konseyde devam eden bu başarısızlığı "affedilemez" olarak nitelendirerek eleştirirken, İsrailli mevkidaşı öfkesini BM Genel Sekreteri Antonio Guterres'e yöneltti.
BM Şartı, örgütün tüm üyelerinin aynı haklara sahip olduğu "egemen eşitlikten" bahseder. Ancak BMGK söz konusu olduğunda, bazıları dünyanın geri kalanından daha eşit.
Veto, bu eşitsizliğin en bariz tezahürüdür ve dünya çapında barış ve güvenliğe yansımaları vardır.