Yaklaşık 10 santimetre çapında ve 1,87 kilogram ağırlığındaki taş, neredeyse küresel biçimde işlenmiş ve yüzeyi özenle cilalanmış durumda.
Buluntu, Azerbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arkeoloji ve Antropoloji Enstitüsü'nden Vefa Mahmudova başkanlığında gerçekleştirilen kazılarda gün yüzüne çıkarıldı.
Güney Kafkasya'da benzeri bilinmiyor
Araştırmacıları asıl şaşırtan, taşın yalnızca biçimi değil.
Mahmudova'ya göre mevcut bilimsel yayınlarda Güney Kafkasya Neolitiği içerisinde morfolojik açıdan doğrudan bir benzeri henüz kaydedilmiş değil. Bu nedenle obje hem yapım tekniği hem de kullanım amacı bakımından önem taşıyor.
Üstelik taşın üzerinde herhangi bir delik veya belirgin darbe izi bulunmuyor.
Bu ayrıntı önemli. Çünkü Neolitik yerleşimlerde bulunan yuvarlatılmış taşlar; vurma, ezme veya öğütme gibi gündelik işlerde kullanılabiliyordu. Böyle bir kullanımda yüzeyde aşınma ve darbe izlerinin ortaya çıkması beklenebilir.
Paşatepe küresinde ise şu ana kadar bu tür belirgin izlere rastlanmadı.
Ritüel obje mi, 8 bin yıllık ağırlık mı?
İşte gizem de burada başlıyor.
Arkeologlar taşın ne amaçla yapıldığını henüz bilmiyor.
Kazı başkanı Vefa Mahmudova iki ihtimal üzerinde duruyor:
Ritüel amaçlı bir obje veya ağırlık ölçüsü.
Ancak araştırmacılar özellikle bunun henüz birer hipotez olduğunu vurguluyor. Taşın hammaddesi, üretim tekniği ve mikroskobik kullanım izlerinin incelenmesi gerekiyor.
8 bin yıl önce burada çiftçiler yaşıyordu
Buluntuyu daha da ilginç hâle getiren ise çıktığı yer.
Paşatepe, MÖ 6. binyılın ilk yarısına tarihlenen önemli bir Neolitik yerleşim. Bölgede tarım ve hayvancılık yapan yerleşik toplulukların kerpiç yapılar inşa ettiği, çanak çömlek ürettiği ve çeşitli taş aletler kullandığı biliniyor.
2022'den beri devam eden kazılarda konut kalıntıları, mezarlar, ocaklar, seramik üretimine ilişkin izler ve çok sayıda taş alet ortaya çıkarıldı. Daha önceki çalışmalarda Paşatepe'de yaklaşık 200 obsidyen ve çakmaktaşı alet ile yonga, kemik aletler ve çok sayıda sapan taşı da tespit edilmişti.
Fakat yeni bulunan küre bunların hiçbirine benzemiyor.
Anadolu bağlantısı olabilir mi?
Araştırmacılara göre buluntu yalnız Azerbaycan açısından da önemli değil.
Kürenin incelenmesi, Neolitik dönemde Levant–Anadolu–Güney Kafkasya arasındaki kültürel ilişkilerin anlaşılmasına da yeni veriler sağlayabilir.
Şimdilik elimizde 8 bin yıl öncesinden kalma, yaklaşık iki kilogramlık, özenle biçimlendirilmiş ve cilalanmış bir taş var.
Onu yapan insanın ne amaçla yaptığı ise bilinmiyor.
Bir ölçü aleti miydi?
Törensel bir nesne miydi?
Yoksa bugün henüz anlamlandıramadığımız tamamen farklı bir işleve mi sahipti?
Cevabı, taşın üzerinde yapılacak ayrıntılı analizler verecek.