- Tarımsal ürünleri böcek, mantar ve yabancı ot gibi zararlılardan koruyan pestisitler; kimyasal, biyolojik ve dezenfektan maddelerden oluşan geniş bir mücadele grubunu kapsıyor.
- Sağlık üzerindeki etkileri etken maddeye ve maruziyet süresine bağlı değişirken, yüksek düzeydeki kalıntılar sinir sistemi, gebelik süreci ve organ sağlığı üzerinde risk oluşturabiliyor.
- Greenpeace'in İstanbul'daki domateslerde yasaklı maddeler, PFAS ve çoklu kimyasal tespit etmesinin ardından gıdalardaki kalıntı limitleri ve denetimler yeniden gündeme geldi.
Pestisit nedir? sorusu, marketlerden alınan domateslerde yapılan analizlerin ardından yeniden gündeme geldi. Tarımsal üretimde ürünleri böcek, mantar, yabancı ot ve diğer zararlı organizmalardan korumak amacıyla kullanılan pestisitler, farklı gruplara ayrılıyor. Bu maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri ise kullanılan etken maddeye, maruziyet miktarına ve süresine göre değişebiliyor.
Pestisit nedir?
Pestisit, tarım ürünlerine zarar veren veya hastalıkların yayılmasına neden olabilen organizmaları önlemek, kontrol etmek ya da etkilerini azaltmak amacıyla kullanılan maddelerin genel adıdır.
Pestisitler yalnızca kimyasal maddelerden oluşmaz. Virüs veya bakteri gibi biyolojik ajanlar ile bazı antimikrobiyal maddeler ve dezenfektanlar da pestisit kapsamında değerlendirilebilir.
Tarımda kullanılan pestisitlerin hedefinde böcekler, mantarlar, yabancı otlar, akarlar, nematodlar, kemirgenler ve bazı diğer zararlı organizmalar bulunur.
Pestisit neden kullanılır?
Tarım ürünlerinin zararlı organizmalardan korunması, ürün kayıplarının azaltılması ve verimin korunması pestisit kullanımının temel amaçları arasında yer alır.
Ancak kullanılan maddenin türü ve maruziyet düzeyi önem taşır. Pestisitlerin hedef organizmalar üzerindeki etkisinin yanı sıra diğer canlılar üzerindeki olası etkileri de bu nedenle araştırılır.
Pestisit çeşitleri nelerdir?
Pestisitler, mücadele ettikleri organizmaya göre farklı gruplara ayrılır.
- İnsektisit: Böcek ve haşerelere karşı kullanılan pestisitlerdir.
- Fungusit: Mantarların neden olduğu hastalıklarla mücadelede kullanılır.
- Herbisit: Yabancı otların kontrol edilmesini sağlar.
- Mollusit: Yumuşakçalara karşı kullanılır.
- Rodentisit: Fare ve diğer kemirgenlerle mücadelede kullanılır.
- Nematisit: Nematod adı verilen mikroskobik canlılara karşı kullanılır.
- Akarisit: Akarların kontrolünde kullanılan pestisit grubudur.
Pestisitler insan sağlığını etkiler mi?
Pestisitlerin insan sağlığı üzerindeki etkisi tek bir başlık altında değerlendirilemez. Risk; maddenin özellikleri, alınan miktar, maruziyetin süresi ve kişinin pestisite hangi yolla maruz kaldığı gibi faktörlere bağlı olarak değişebilir.
Özellikle pestisitlerle doğrudan çalışan kişilerde uzun süreli maruziyet sağlık açısından daha fazla önem taşır. Bazı pestisitlerin yüksek miktarlarda maruz kalındığında toksik etkiler oluşturabildiği bilinir.
Bu nedenle pestisitlerin tarımsal kullanımında belirlenen kurallar, güvenlik önlemleri ve gıdalardaki kalıntı limitleri önem taşır.
Organofosfat ve karbamatlı pestisitler
Bazı insektisit grupları sinir sistemi üzerindeki etkileri nedeniyle özellikle önem taşır. Organofosfatlı ve karbamatlı insektisitler, merkezi ve periferik sinir sistemi üzerinde etkili olabilir. Yüksek düzeyde maruziyet durumunda ciddi toksik etkiler ortaya çıkabilir.
Pestisitlerin olası sağlık etkileri konusunda yapılan araştırmalarda ayrıca bazı maddelerin uzun süreli maruziyetle birlikte genetik yapı, karaciğer ve böbrekler üzerindeki etkileri de incelenmektedir.
Gebelik döneminde pestisit maruziyeti
Pestisit maruziyetinin gebelik ve fetüs üzerindeki olası etkileri de bilimsel araştırmaların konusu olmaya devam ediyor.
Bazı pestisitlerin plasentadan geçebilmesi nedeniyle gebelik dönemindeki maruziyet ayrıca önem taşıyor. Bu alandaki araştırmalarda pestisitlerin gebelik sonuçları ve fetal gelişim üzerindeki olası etkileri değerlendiriliyor.
Pestisit kalıntısı neden önemli?
Pestisitlerin tarımda kullanılması sonrasında ürünlerde belirli miktarlarda kalıntı bulunabilir. Bu nedenle gıdalarda izin verilen maksimum kalıntı limitleri belirlenir.
Bir pestisitin bulunması tek başına ürünün insan sağlığı açısından kesin olarak tehlikeli olduğu anlamına gelmez. Değerlendirmede hangi etken maddenin bulunduğu ve miktarının ne olduğu önemlidir.
Bu nedenle gıdalardaki pestisit analizleri, yalnızca “pestisit var mı?” sorusuyla değil, hangi pestisitin ne miktarda bulunduğu ve mevzuattaki limitlerin aşılıp aşılmadığı üzerinden değerlendirilir.
Domates analizleriyle yeniden gündemde
Pestisit konusu, Greenpeace Türkiye’nin İstanbul’da 5 zincir marketten aldığı 20 domates örneğine ilişkin açıkladığı analiz sonuçlarının ardından yeniden gündeme geldi.
Kuruluş, 20 örneğin 3’ünde mevzuata aykırılık tespit edildiğini, örneklerden birinde ise 31 Aralık 2010 itibarıyla tamamen yasaklanan Chlorfenapyr etken maddesine rastlandığını bildirdi.
Greenpeace Türkiye ayrıca 20 ürünün 7’sinde 3’ten fazla pestisit, 14’ünde ise en az bir PFAS içeren madde tespit edildiğini açıkladı.
Bu sonuçların ardından pestisitlerin ne olduğu, hangi amaçlarla kullanıldığı ve insan sağlığı açısından nasıl değerlendirilmesi gerektiği yeniden araştırılmaya başlandı.