ABD Savunma Bakanlığı raporu, artan modernizasyon maliyetleri, yedek parça eksiklikleri ve bakım kapasitesindeki sorunların genişleyen F-35 filosu üzerindeki baskıyı artırdığını ortaya koydu.
Defence Industry Europe'un ABD Savunma Bakanlığı'nın 2027 mali yılı bütçesi kapsamında hazırlanan F-35 Modernized Selected Acquisition Report'a dayandırdığı habere göre, dünya genelinde 20 ülkedeki 48 üs ve 12 gemide 1.200'den fazla F-35 görev yapıyor.
Program kapsamında 2025'te 191 uçak teslim edilerek yıllık teslimat rekoru kırılırken, ABD'nin 2027 mali yılı için 85 yeni F-35 tedarik etmesi planlanıyor.
F-35 filosu 2.470 uçağa ulaşacak
F-35 programında toplam 2.470 geliştirme ve üretim uçağı bulunuyor. Bu kapsamda 1.763 F-35A, 280 F-35B ve 413 F-35C üretilmesi planlanıyor.
ABD'nin 2027 mali yılı bütçesinde 38 F-35A, 10 F-35B ve 37 F-35C olmak üzere toplam 85 uçak için yaklaşık 17,88 milyar dolar kaynak ayrılması öngörülüyor.
Programın uçak ve motor tedarik maliyetlerinin güncel fiyatlarla toplamı 536 milyar doların üzerine çıkıyor. Bu rakama uçakların operasyon, bakım ve modernizasyon maliyetleri dahil değil.
F-35 filosunun ömür devri işletme ve destek maliyetinin ise 2012 mali yılı sabit fiyatlarıyla 596,36 milyar dolar, enflasyon projeksiyonlarının dahil edildiği güncel fiyatlarla yaklaşık 1,395 trilyon dolar olması bekleniyor.
TR-3 ve Block 4 maliyetleri artıyor
F-35'in gelecekteki muharebe kabiliyetlerinin temelini oluşturan Technology Refresh 3 (TR-3) modernizasyonunda da maliyet baskısı yaşanıyor.
TR-3 kapsamında uçağın işlemci, bellek ve kokpit ekranı altyapısı yenilenerek daha gelişmiş silah, sensör ve elektronik harp yazılımlarının çalıştırılması hedefleniyor.
Rapora göre TR-3'ün üçüncü aşamasındaki program yöneticisi tahmini maliyet yaklaşık 2,01 milyar dolara ulaştı. Söz konusu sözleşmede 1,17 milyar dolarlık olumsuz maliyet sapması kaydedildi.
Block 4 modernizasyonunun önemli sözleşmelerinden birinde ise başlangıçta yaklaşık 1,89 milyar dolar olan değer, mevcut durumda 3,28 milyar dolara çıktı. Program yöneticisinin sözleşmenin tamamlanmasına ilişkin tahmini maliyeti ise 6,09 milyar dolar seviyesinde bulunuyor.
Maliyet artışında yazılım ve donanımın karmaşıklığı, elektronik harp sistemleri, tedarikçi sorunları ve artan iş gücü ihtiyacının etkili olduğu belirtildi.
Üretim ve tedarik zinciri baskı altında
F-35 programında üretim artarken tedarik zincirindeki sorunlar da devam ediyor.
Lockheed Martin, 2025'te 191 F-35 teslim ederek rekor kırdı. Ancak üretim raporlarında yapısal parçalar, kanat üretimi, gövde bileşenleri, radar modülleri, düşük görünürlük parçaları ve çeşitli elektronik bileşenlerde tedarik sorunları kaydedildi.
18'inci üretim partisindeki uçak sözleşmesinde 1,29 milyar dolarlık olumsuz takvim sapması bulunuyor. Rapora göre bu durum doğrudan 1,29 milyar dolarlık ek maliyet veya belirli bir ay cinsinden gecikme anlamına gelmiyor; planlanan iş ile gerçekleştirilen iş arasındaki değer farkını ifade ediyor.
F135 motor programında da benzer baskılar yaşanıyor. 15-17'nci üretim partilerini kapsayan sözleşmede yaklaşık 906 milyon dolarlık olumsuz maliyet sapması kaydedildi.
F135 motorunda yeni yükseltme planlanıyor
F-35'in Block 4 kabiliyetleri için gerekli güç ve termal yönetim kapasitesini artırmak amacıyla F135 motorunda da yükseltme çalışmaları yürütülüyor.
F135 Engine Core Upgrade programının, motorun uçak üzerinde bakım görmeden önceki kullanım süresini yüzde 16 ila yüzde 25 arasında artırması hedefleniyor.
Daha uzun bakım aralıklarının F-35 filosunun kullanılabilirliğini artırması ve bakım ihtiyacını azaltması amaçlanıyor. Ancak motor yükseltmesinin geliştirme ve üretim süreci de ilave test ve entegrasyon çalışmaları gerektiriyor.
Yedek parça ve bakım kapasitesi sorunları sürüyor
Raporda F-35 filosunun karşı karşıya olduğu en önemli sorunlardan biri olarak yedek parça eksiklikleri ve depo seviyesindeki bakım kapasitesinin yetersizliği gösterildi.
İleri konuşlandırılmış F-35 birliklerinin yüksek görev kabiliyet oranlarını koruduğu belirtilirken, genel filonun hazır bulunurluğunun yedek parça ve bakım kapasitesiyle sınırlandığı ifade edildi.
ABD Savunma Bakanlığı, F-35 filosu genelinde yüzde 80 görev kabiliyeti ve yüzde 65 tam görev kabiliyeti oranına ulaşmayı hedefliyor. Yüzde 80 görev kabiliyeti hedefinin 2030 mali yılına kadar yakalanması planlanıyor.
Bu kapsamda küresel yedek parça havuzunun yeniden yapılandırılması, bakım süreçlerinin iyileştirilmesi ve depo kapasitesinin artırılması için çalışmalar yürütülüyor.
F-35'in silah ve sensör kapasitesi genişliyor
F-35'in Block 4 yol haritası, 2030'lu yıllara kadar çok sayıda yeni silah, sensör, elektronik harp ve veri bağlantısı kabiliyetinin sisteme kazandırılmasını öngörüyor.
Bu kapsamda AGM-88G AARGM-ER, AIM-9X Block II ve II+, LRASM, JSM, GBU-53/B StormBreaker ve SPEAR 3 gibi mühimmatların entegrasyonu planlanıyor.
Uçağın elektronik harp, sensör füzyonu, ağ bağlantısı ve deniz hedeflerine yönelik kabiliyetlerinin de yeni yazılım ve donanım güncellemeleriyle geliştirilmesi öngörülüyor.
2030'da planlanan “Six in the Bay” yükseltmesiyle F-35'in dahili hava-hava mühimmatı kapasitesinin dört füzeden altı füzeye çıkarılması hedefleniyor.
F-35 kullanıcılarının sayısı artıyor
F-35 programında Avustralya, Kanada, Danimarka, İtalya, Hollanda, Norveç ve Birleşik Krallık olmak üzere yedi ortak ülkenin yanı sıra çok sayıda FMS müşterisi bulunuyor.
Güney Kore, Japonya, İsrail, Belçika, Singapur, Polonya, Finlandiya, İsviçre, Almanya, Çekya, Yunanistan ve Romanya F-35'in FMS kapsamındaki müşterileri arasında yer alıyor.
Romanya 32, Çekya 24, Polonya 32, Yunanistan 20 ve Almanya 35 F-35A tedarik ediyor. Finlandiya ise 64 uçaklık program yürütüyor.
İsrail'in toplam F-35I filosunun 75 uçağa ulaşması planlanırken, ülke SPICE 1000B mühimmatının yanı sıra uzun menzilli yakıt tankları ve ülkeye özgü elektronik harp podunun entegrasyonunu da değerlendiriyor.
Birleşik Krallık ise F-35B filosuna ek olarak 12 F-35A tedarik etmeyi planlıyor. Bu uçakların NATO'nun nükleer caydırıcılık misyonunda kullanılması öngörülüyor.
Filo büyürken maliyet ve sürdürülebilirlik kritik hale geliyor
F-35 programı uçak sayısı, kullanıcı ülkeler ve muharebe kabiliyetleri açısından büyümeye devam ederken, üretim ve modernizasyon faaliyetlerinin yanı sıra uzun vadeli işletme maliyetleri de artıyor.
ABD Savunma Bakanlığı'nın tahminine göre yaklaşık 1,4 trilyon dolarlık ömür devri işletme ve destek maliyeti, F-35 programının yalnızca tedarik değil, onlarca yıl sürecek bakım ve modernizasyon yükünü de ortaya koyuyor.
Programın önündeki temel başlıklar ise yeni uçakların üretimini artırırken mevcut filonun yedek parça, bakım, yazılım ve modernizasyon ihtiyaçlarını aynı anda karşılamak olarak öne çıkıyor.