Alakart dünya düzeninde ABD'nin tek süper güç olduğu Soğuk Savaş sonrası çağ sona ererken ittifakların fiks menü olarak sunulduğu arena, yerini daha akışkan yeni seçeneklere bırakıyor.
Washington-Pekin açmazı ve Batı’nın serbest piyasaların Çin Komünist Partisi’ni liberalleştireceği yönündeki otuz yıllık hayalinden fiilen vazgeçmesi, dünyanın geri kalanına bir fırsat sunuyor: Sadece bir tarafa yaranmak değil iki tarafı birbirine düşürmek de mümkün. Üstelik birçok ülkenin bu konudaki şevki ve becerisi artıyor. Cape Town’dan yatırım analisti Michael Power yükselen piyasalar konusunda uzman. “Kenya ve diğerleri için mesele taraf seçmek değil. Mesele herkesi birden seçmek” olarak tanımlıyor.
G-20 etkisini kaybetti
Power, Soğuk Savaş döneminde oluşturulan ve Batı ile Sovyetler Birliği arasındaki çekişmede tarafsızlık beyanında bulunan Afrika, Asya ve Latin Amerika ülkelerine atıfla, “Artık Bağlantısızlar Hareketi’nden bahsedemeyiz. Bugünkü Çok Bağlantı Hareketi” dedi. ABD ile Çin’in arası bozuk olduğundan G-20 daha da bölünmüş ve etkisizleşmiş durumda ve fırsatçılığa daha uygun yeni bir dönem başlıyor.
"Gidip gelen devletler"
Batı ile Çin’deki düşünce yapısına hakim olan kıdemli bir Batılı politika yapıcıya göre “bir kuşakta bir kez görülecek bir değişim” yaşanıyor. Batılı diplomatlar “tarafsızlar” ile “gidip gelen devletler” çağından söz ediyor. Siyaset bilimci Ivan Krastev’e göre “orta güçler” çağına girdik. “Orta” sözcüğünün bu ülkelerin ağırlığından ziyade ABD ile Çin arasındaki konumunu ifade ettiğini vurguluyor. Bu gruba ABD’nin geleneksel müttefiki olan ve kesinlikle ortada sayılamayacak Türkiye, Suudi Arabistan, İsrail, hatta Almanya gibi ülkelerin yanı sıra küresel güneyden Endonezya ve Hindistan gibi devleri de dahil ediyor.
Kofi Annan’ın BM genel sekreterliği dönemindeki danışmanı Nader Mousavizadeh “Jeostratejik girişimcilik dünya düzeninin son on yılda takımadaya dönüştüğünü gösteriyor. Bu değişim yapısal, kalıcı olarak görülmeli ve döngüsel sanılmamalı” diyor. Mousavizadeh’e göre “Washington-Pekin ilişkilerinin rekabetçi olmaktan çıkıp hasmane bir boyuta taşınması diğer aktörlere alan açtı. Hem iki büyük güçle daha etkili çift taraflı ilişkiler geliştirmeleri, hem de birbirleriyle daha derinlikli stratejik ilişkiler kurmaları mümkün oldu.”
BRICS ve ötesi
Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin’den oluşan BRICS mali krizin ertesinde kurulmuş, ismi ise Goldman Sachs’taki iktisatçılar tarafından konmuştu. Dört kurucu ülke sonradan görece küçük bir ekonomi olan Güney Afrika’yı da aralarına almış, bu sayede Afrika kıtası da gruba dahil olmuştu.
Dünyayı yönetmek istemiyorlar
Havanda su dövülen yılların ardından BRICS ivme kazanıyor. Gündemin birinci maddesi 22 ülkenin katılım başvurusu ve hangilerini kabul edileceği. Listedeki çeşitli isimler arasında Venezuela ve Vietnam gibi küresel güneyin ideolojik tutumu net ülkelerinin yanı sıra Suudi Arabistan, BAE ve İran gibi Orta Doğulu aktörler ve Endonezya, Nijerya, Meksika gibi farklı bölgelerden yerler de var.
Türkiye örneği
Hepsinin katılması halinde BRICS dünya ekonomisinin yüzde 45’ini temsil ediyor olacak. Daha kısıtlı bir genişleme bile bir dev yaratmaya yetebilir. Güney Afrika’nın BRICS zirvesi koordinatörü ve BRICS elçisi Anil Sooklal birliğin dünya nüfusunun yarısını ve global ekonominin yüzde 35’ini kapsayabileceğini ifade ediyor.
Siyaset bilimci Krastev’e göre “Orta güçlerin esas hedefleri daha önemli hale gelmek'' diye konuştu. ''Türkiye Rusya’nın Ukrayna işgalindeki tutumuyla Batı’nın bazen yanında bazen karşısında durma konusunda incelenmeye değer bir örnek. NATO zirvesinde Türkiye, İsveç’in NATO’ya katılmasına izin vererek oyun kuruculardan biri oldu.'' dedi.
Yeni Suudi Arabistan ve BAE
Batılı yetkililere göre Suudi Arabistan ve BAE de küresel ölçekte daha iddialı ve geleneksel müttefikleri ABD’den daha bağımsız davranan devletler kategorisinde. Brüksel’deki politika yapıcılar bu ülkelerin Afrika Boynuzu’ndaki siyasete giderek daha fazla dahil olduğunu ve Suudi Arabistan’ın Ukrayna barış görüşmelerinden birine ev sahipliği yaptığını görerek AB’nin dış politika önceliklerini ve odağını gözden geçirmesi gerektiğine karar verdi. Bir AB yetkilisi “Böyle ülkelerle daha fazla ilişki içinde olmalıyız.
Dış politika yapılarımızın büyük bölümü 20 yıl geriden geliyor” ifadelerini kullandı. Çin’in gelişmekte olan dünyanın fiili lideri olma arzusu ortada. Asya Altyapı Yatırım Bankası’nın politika ve stratejiden sorumlu başkan yardımcısı olarak Pekin’de görev yapan eski İngiliz bakan Sir Danny Alexander’a göre Çin kendisini küresel güneyin doğal lideri olarak görüyor.
Hindistan’ın Çin korkusu
Pekin güçlenen BRICS’in G-20’ye karşı denge ağırlığı vazifesi görebileceği fikrinde. Ne var ki Hindistan başta olmak üzere BRICS zirvesindeki bazı önde gelen aktörler grubun Çin “kulübüne” dönüşmesine izin vermeye hevesli değil. Örneğin Hint diplomatlar Hindistan’ın BRICS’e ait özel para birimi oluşturulmasını desteklemediğini söyledi.
Asya’nın iki devi temkinli bir şekilde birbirini gözlerken Yeni Delhi bu yıl Batı’ya eşi görülmemiş stratejik açılımlar yaptı. Başbakan Narendra Modi Washington’a ve Paris’e gitti. Hint yetkililer “kendi menfaatlerimizle uyumlu” ifadesinden vazgeçmiyor ve Yeni Delhi petrol alımı da dahil olmak üzere Rusya’ya karşı tutumunda Batı’yla aynı çizgide durmaktan ısrarla kaçınıyor.
Dolarsız bir dünya mümkün mü?
BRICS’in Johannesburg zirvesinin hazırlık aşamasında görevli Brezilya diplomatlara göre, sol görüşlü Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva’nın son Pekin ziyaretindeki Batı karşıtı söylemine rağmen Brezilya da BRICS’in genişlemesinin yaratacağı sonuçlara ihtiyatlı yaklaşıyor. Johannesburg’da kapalı kapılar ardındaki birçok anlaşmazlığa karşın çoğu katılımcı aynı hayal kırıklığını paylaşıyor: Küresel ekonomik düzen Batı’nın lehine eğilmiş durumda. Bunu değiştirme vaktinin geldiğine inanıyorlar.
Haziranda Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un ev sahipliği yaptığı zirvede gelişmekte olan ülkeler adına konuşan Barbados Başbakanı Mia Mottley ise Dünya Bankası ve IMF’de değişim çağrısı yaptı: “Bu kurumlar doğduğunda [1944] bizim ülkelerimiz henüz kurulmamıştı.” Öte yandan piyasadaki birçok katılımcı doları küresel rezerv para olmaktan çıkarmanın çok uzun bir süreç ve uzak ihtimal olduğunu söylüyor. ABD Hazine Bakanı Janet Yellen de aynı görüşte. Yellen Paris’teki zirvede “Ticarette yaygın biçimde dolar kullanılmasının bir sebebi var. Sermaye piyasalarımız derinlikli, akışkan ve açık; hukukun üstünlüğüne saygı duyuyoruz ve derinlikli finansal araçlarımız var” ifadelerini kullandı.
Savaşın gösterdiği gerçekler
Çin’e temkinli yaklaşan etkili “orta güçler” ise ABD’nin mali yaptırımları silah haline getirmesi konusunda Pekin’in kaygılarını paylaşıyor. Kofi Annan’ın eski danışmanı Mousavizadeh’e göre bu ülkeler için son 18 aydaki en önemli an Rusya’nın Şubat 2022’de başlayan Ukrayna işgali veya NATO’nun kuruluş amacını yeniden hatırlaması değil Rusya Merkez Bankası rezervlerinin dondurulmasıydı. Bu hamleyle Amerikan dolarının ne kadar güçlü olduğu bir kez daha vurgulanmış oldu. Mousavizadeh “Orta güçler için bu hamle birinin gelip elçilik mülküne el koyması gibiydi. Bir gerçeği hatırladılar: Takımada düzeninde yeni fırsatlar varmış gibi görünüyor olabilir ama Amerikan dolarının alternatifi yok” diyor.
''G-2 dünyasında yaşamıyoruz''
Washington ve Batı Avrupa başkentlerindeki bütün yetkililer orta güçlerin yükselişine ve dünyaya yeni gözlerle bakma gerekliliğine odaklanmış durumda. Hatta Alman yetkililer Almanya’nın da bir orta güç olarak görülebileceğini düşünüyor.
Bir yetkili “Dünyanın kesinlikle G-2 dünyası olmadığını düşünüyoruz. Çok kutuplu bir dünya olmalı. Almanya da daha ortada yer almalı” ifadelerini kullandı. Batı’nın fiks menü çağı sona ermişken yeni menü iki büyük şefin etkisi altında olabilir ama hala hazırlık aşamasında.