- MİA, füzyon enerjisinin gelecekte enerji güvenliği ve uluslararası teknopolitik rekabet açısından stratejik önem kazanacağını belirtiyor.
- Özel füzyon şirketlerinin toplam finansmanı 2026 itibarıyla 14,24 milyar dolara ulaşmış durumda. Ancak henüz ticari ölçekte kesintisiz net elektrik üreten bir füzyon santrali bulunmuyor.
- Türkiye için büyük bir ulusal reaktör projesi yerine mıknatıs, ileri malzeme, lazer, sensör, robotik ve güç elektroniği gibi kritik teknolojilerde yerli kapasite geliştirilmesi öneriliyor.
- Yol haritası 2027-2028'de kapasite envanteri ve koordinasyon biriminin kurulmasını, 2029-2035 arasında prototip ve tedarik kapasitesinin geliştirilmesini, büyük yatırım kararlarının ise 2035 sonrasında verilmesini öngörüyor.
Millî İstihbarat Akademisi tarafından Kasım 2026'da yayımlanan “Füzyon Enerjisi ve Türkiye İçin Stratejik Yol Haritası” başlıklı raporda, nükleer füzyon teknolojilerinin enerji güvenliği, ileri sanayi, stratejik teknoloji ve uluslararası rekabetin kesiştiği yeni bir alan hâline geldiği belirtildi.
Raporda, Rusya-Ukrayna ve ABD/İsrail-İran savaşlarının enerji tedarikinin jeopolitik gelişmelerden ne ölçüde etkilenebildiğini gösterdiği, yapay zekâ ve veri merkezlerinin artan elektrik ihtiyacının da ülkelerin enerji politikalarına yeni bir boyut kazandırdığı ifade edildi.
Füzyon enerjisinin uzun vadede güvenilir ve düşük karbonlu elektrik üretimi için yeni bir seçenek oluşturabileceği belirtilirken, teknolojinin öneminin yalnızca gelecekte sağlayabileceği elektrik üretimiyle sınırlı olmadığına dikkat çekildi.
Yüksek alanlı mıknatıslar, ileri malzemeler, lazerler, kriyojenik sistemler, güç elektroniği, sensörler, robotik ve yapay zekâ destekli kontrol teknolojilerinin füzyon araştırmalarıyla birlikte geliştiği kaydedilen raporda, bu yetkinliklerin enerji, savunma, uzay, sağlık ve ileri imalat gibi farklı sektörlerde de kullanılabileceği vurgulandı.
Ticari füzyon santrali henüz net elektrik üretemiyor
Raporda, füzyon teknolojilerindeki bilimsel ilerlemelere rağmen ticari ölçekte ve kesintisiz biçimde net elektrik üreten bir santralin henüz bulunmadığına dikkat çekildi.
Deneylerde elde edilen plazma kazancı veya hedef kazancının, bir füzyon tesisinin kendi enerji ihtiyacını karşılayarak elektrik şebekesine enerji verebildiği anlamına gelmediği belirtildi.
Ticari bir füzyon santralinin kurulabilmesi için füzyon reaksiyonunun gerçekleştirilmesinin yanı sıra malzeme dayanımı, trityum üretimi, ısı çıkarma, elektrik dönüşümü, yakıt çevrimi, bakım ve yardımcı sistemlerin enerji tüketimi gibi sorunların birlikte çözülmesi gerektiği ifade edildi.
Raporda, yüksek enerjili nötronların reaktörün yapısal malzemelerinde zamanla bozulmaya yol açabileceği, aynı zamanda santralin ihtiyaç duyduğu trityumun üretilmesi ve ortaya çıkan ısının kullanılabilir enerjiye dönüştürülmesinin önemli mühendislik sorunları arasında yer aldığı aktarıldı.
Bu nedenle şirketlerin açıkladığı ticari takvimlerin, yatırım miktarlarının ve elektrik alım anlaşmalarının teknik başarının doğrudan kanıtı olarak değerlendirilmemesi gerektiği kaydedildi.
Özel füzyon şirketlerinin finansmanı 14,24 milyar dolara ulaştı
Raporda, özel füzyon şirketlerinin sektöre yönelik yatırımlarının hız kazandığına işaret edildi.
2026 itibarıyla özel füzyon şirketlerinin açıkladığı toplam finansmanın 14,24 milyar dolara ulaştığı, son 12 ayda ise 4,48 milyar dolarlık yeni kaynak sağlandığı belirtildi.
ABD, Birleşik Krallık, Çin, Almanya, Japonya ve Güney Kore'nin füzyon teknolojilerinde farklı stratejiler izlediği aktarılan raporda, ülkelerin yalnızca reaktör geliştirmeye değil, gelecekteki santrallerin ihtiyaç duyacağı kritik bileşenlerin üretimine, araştırma altyapılarına ve tedarik zincirlerine de odaklandığı ifade edildi.
ABD'nin kamu laboratuvarlarıyla özel şirketleri bir araya getiren rekabetçi bir model izlediği, Birleşik Krallık'ın ulusal pilot proje, insan kaynağı ve tedarik zincirini öne çıkardığı, Çin'in büyük araştırma altyapılarına ağırlık verdiği belirtildi.
Almanya'nın standardizasyon ve ileri imalatı, Japonya'nın hassas üretim ve teknoloji çeşitliliğini, Güney Kore'nin ise dijitalleşme ve ihracat kapasitesini önceliklendirdiği kaydedildi.
Avrupa Birliği ve Uluslararası Termonükleer Deneysel Reaktörü (ITER) ise çok taraflı araştırma altyapısı, ortak tedarik ve maliyet paylaşımı modeliyle öne çıkan yapılar olarak değerlendirildi.
Türkiye'nin füzyon alanındaki kapasitesi dağınık durumda
Raporda, Türkiye'nin füzyon enerjisi alanında değerlendirebileceği önemli bilimsel ve endüstriyel birikime sahip olduğu ancak bu kapasitenin henüz bütüncül bir ulusal program çerçevesinde bir araya getirilmediği belirtildi.
Nükleer fizik, hızlandırıcı teknolojileri, radyasyon ölçümü, ileri malzemeler, vakum sistemleri, güç elektroniği, lazer ve optik, süper iletkenlik, yapay zekâ, robotik ve hassas imalat alanlarında farklı kurumlara dağılmış yetkinlikler bulunduğu ifade edildi.
Savunma ve havacılık sanayisinde gelişen sistem mühendisliği, yüksek güvenilirlikli elektronik, sensör, kompozit malzeme ve hassas üretim kabiliyetlerinin de füzyon teknolojileriyle kesişebilecek bir potansiyel taşıdığı kaydedildi.
Bununla birlikte söz konusu altyapıların füzyon koşullarındaki yeterliliğinin, insan kaynağı derinliğinin ve uluslararası standartlara uygunluğunun henüz bütüncül biçimde ortaya konulmadığı vurgulandı.
Raporda, Türkiye'de füzyon araştırmalarının ulusal politika belgelerinde görünür hâle gelmeye başladığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığının 2026-2028 Katılım Öncesi Ekonomik Reform Programı'nda bu alana yer verildiği ve TENMAK tarafından araştırma ve geliştirme projelerinin desteklenmesinin öngörüldüğü aktarıldı.
TÜBİTAK Temel Bilimler Araştırma Enstitüsünün eğitim faaliyetleri ve doktora sonrası araştırmacılara yönelik çağrıları da insan kaynağını geliştirmeye yönelik adımlar arasında gösterildi.
Ancak Türkiye'nin bütçesi, takvimi, sorumlu kurumları, teknoloji öncelikleri, uluslararası iş birliği modeli ve performans göstergeleri belirlenmiş kapsamlı bir ulusal füzyon programına henüz sahip olmadığı belirtildi.
Türkiye'nin ITER üyeleri arasında bulunmamasının da büyük ölçekli füzyon altyapılarına ve ortak araştırma programlarına doğrudan erişimi sınırlandırdığı ifade edildi.
Türkiye için en dengeli seçenek seçici teknoloji geliştirme
MİA raporunda, Türkiye'nin önündeki stratejik seçenekler değerlendirilirken kısa vadede büyük ölçekli bir ulusal füzyon reaktörü programına yönelmenin yüksek maliyet, sınırlı insan kaynağı ve teknoloji belirsizlikleri nedeniyle önemli riskler taşıdığı belirtildi.
Diğer taraftan gelişmeleri yalnızca dışarıdan izlemenin, Türkiye'nin gelecekte hazır teknoloji ve ekipman satın alan bir ülke olarak kalmasına yol açabileceği uyarısı yapıldı.
Bu iki seçenek arasında en dengeli yaklaşımın, uluslararası iş birlikleriyle desteklenen seçici teknoloji geliştirme ve tedarik modeli olduğu kaydedildi.
Raporda Türkiye'nin öncelik vermesi önerilen teknoloji alanları şöyle sıralandı:
- İleri malzemeler ve nükleer teknolojiler
- Yüksek alanlı süper iletken mıknatıslar
- Kriyojenik sistemler ve güç elektroniği
- Lazer ve optik teknolojileri
- Sensörler ve yapay zekâ destekli dijital kontrol
- Sistem mühendisliği ve robotik
- Vakum teknolojileri ve hassas imalat
Bu alanlarda geliştirilecek yetkinliklerin, füzyon santrallerinin ticari kullanıma geçişinin gecikmesi durumunda dahi başka stratejik sektörlerde ekonomik ve teknolojik değer oluşturabileceği belirtildi.
Ulusal Füzyon Programı Koordinasyon Birimi kurulması önerildi
Raporda, Türkiye'nin füzyon alanındaki kapasitesini bir araya getirmek amacıyla başlangıç aşamasında yeni ve bağımsız büyük bir kurum oluşturmak yerine mevcut bir araştırma kurumu bünyesinde Ulusal Füzyon Programı Koordinasyon Birimi kurulması önerildi.
Programın stratejik yönlendirmesi ve kurumlar arası eş güdümünün mevcut kamu mekanizmaları üzerinden sağlanması, bilimsel ve teknik değerlendirmelerin ise bağımsız bir Bilim ve Teknoloji Danışma Kurulu tarafından yürütülmesi gerektiği ifade edildi.
İlk aşamada üniversitelerde, kamu araştırma merkezlerinde ve şirketlerde bulunan laboratuvarların, cihazların, uzman personelin ve üretim altyapılarının ortak bir veri tabanında toplanması önerildi.
Yeni laboratuvar ve cihaz yatırımlarına karar verilmeden önce mevcut altyapıların teknik yeterliliğinin, kullanım koşullarının ve ortak kullanım imkânlarının değerlendirilmesi gerektiği kaydedildi.
Finansman sisteminin temel araştırma, insan kaynağı, uluslararası araştırma altyapılarına erişim ve sanayi prototipleri için farklı destek mekanizmaları içermesi gerektiği belirtildi.
Ayrıca mühendislik ve sanayi projelerinde sonraki bütçe dilimlerinin, bağımsız biçimde doğrulanmış teknik kilometre taşlarına bağlanması önerildi.
Türkiye için dört aşamalı füzyon yol haritası
Raporda Türkiye'nin füzyon enerjisi alanındaki çalışmalarını 2027-2035 döneminde dört aşamalı bir yol haritası doğrultusunda yürütmesi önerildi.
2027-2028: Kapasiteyi belirlemek ve programı kurmak
İlk aşamada Türkiye'nin araştırma altyapısı, insan kaynağı, sanayi kabiliyeti ve uluslararası bağlantılarını kapsayan ulusal kapasite envanterinin hazırlanması önerildi.
Bu dönemde Ulusal Füzyon Programı Koordinasyon Biriminin kurulması, bağımsız bilimsel değerlendirme mekanizmasının oluşturulması ve öncelikli teknoloji alanlarında ilk araştırma çağrılarının başlatılması hedeflendi.
2029-2031: Seçilmiş teknoloji alanlarında derinleşmek
İkinci aşamada araştırma kaynaklarının ulusal kapasite envanteriyle belirlenecek sınırlı sayıdaki teknoloji alanına yoğunlaştırılması önerildi.
Malzeme üretim ve test düzenekleri, mıknatıs ve güç elektroniği prototipleri, lazer tanı sistemleri, radyasyon sensörleri, vakum bileşenleri, robotik bakım düzenekleri ve füzyon veri platformu gibi çıktılar hedeflendi.
Üniversiteler, kamu araştırma merkezleri ve şirketlerin ortak teknik hedefler doğrultusunda çalışması, uluslararası ortak deneylerin artırılması ve yerli bileşenlerin yabancı tesislerde test edilmesi gerektiği belirtildi.
2032-2035: Prototipleri ürüne ve uluslararası tedarik kapasitesine dönüştürmek
Üçüncü aşamada geliştirilen prototiplerin gerçek çalışma koşullarında sınanması ve uluslararası tedarik zincirine girebilecek ürünlere dönüştürülmesi öngörüldü.
Malzeme, sensör, vakum, güç elektroniği ve robotik sistemlerin güvenilirlik, kullanım ömrü, bakım ve üretilebilirlik açısından test edilmesi önerildi.
Yerli bileşenlerin uluslararası füzyon projelerinde kullanılmasının hem teknik doğrulama hem de şirketlerin gelecekteki ihalelere katılımı açısından önemli bir başarı göstergesi olacağı ifade edildi.
2035 sonrası: Büyük ölçekli yatırım kararını kanıta dayalı vermek
Dördüncü aşamada Türkiye'nin uluslararası füzyon teknolojilerindeki gelişmeleri ve ilk üç aşamada oluşturduğu kapasiteyi değerlendirerek büyük ölçekli yatırım kararını vermesi önerildi.
Bu kapsamda uluslararası bir pilot projeye ortak olmak, belirli bir reaktör teknolojisine yatırım yapmak, ulusal entegrasyon programı geliştirmek veya tedarikçilik stratejisini sürdürmek seçenekleri gündeme getirildi.
Tercihin teknolojinin net enerji performansı, yatırım maliyeti, bakım ihtiyacı, yakıt çevrimi, düzenleyici olgunluğu ve Türkiye'nin enerji sistemiyle uyumu üzerinden yapılması gerektiği vurgulandı.
Başarı ölçütü reaktör takvimi değil teknolojik kapasite olacak
Raporda, Türkiye'nin füzyon enerjisi alanındaki başarısının belirli bir tarihte ulusal reaktör kurma hedefiyle ölçülmemesi gerektiği belirtildi.
Asıl hedefin bilimsel gelişmeleri bağımsız biçimde değerlendirebilen, kritik teknolojiler üretebilen ve uluslararası füzyon projelerine nitelikli katkı sunabilen kalıcı bir ekosistem oluşturmak olduğu ifade edildi.
Ulusal programın her yıl kamuya açık performans raporu yayımlaması ve iki yılda bir bağımsız uzman değerlendirmesine tabi tutulması önerildi.
Büyük ölçekli yatırım kararlarının geçmişte yapılan harcamaları gerekçelendirmek amacıyla değil, teknik, ekonomik ve düzenleyici kanıtlar doğrultusunda alınması gerektiği kaydedildi.
Rapora göre Türkiye'nin 2035'e kadar temel hedefi, füzyon enerjisi alanında uluslararası rekabetin parçası olabilecek bilimsel, teknolojik ve endüstriyel kapasiteyi oluşturmak olmalı.a