- Plüton, 2006’da IAU kararıyla Güneş Sistemi’nin dokuzuncu gezegeni olmaktan çıkarıldı ve cüce gezegen olarak sınıflandırıldı.
- Plüton’a benzer büyüklükteki Eris’in keşfi, “Plüton gezegense Eris de gezegen olmalı” tartışmasını başlattı ve yeni bir gezegen tanımına gidilmesine yol açtı.
- Bazı bilim insanları, IAU’nun “yörüngesini temizleme” kriterinin bilimsel açıdan yetersiz olduğunu ve gezegen kavramını kullanışsız hale getirdiğini savunuyor.
- NASA Yöneticisi Jared Isaacman, Plüton’un gezegen statüsünün yeniden değerlendirilmesini güçlü biçimde desteklediğini açıklamıştı.
Güneş Sistemi’nin yıllarca dokuzuncu gezegeni olarak kabul edilen Plüton’un gezegenlik statüsünü kaybetmesinin üzerinden 20 yıl geçti.
Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), Ağustos 2006’da yaptığı oylamayla gezegen kavramının tanımını değiştirdi. Yeni tanıma göre Plüton gerekli kriterlerden birini karşılamadığı gerekçesiyle gezegenlikten çıkarıldı ve cüce gezegen olarak sınıflandırıldı. Böylece Güneş Sistemi’ndeki resmi gezegen sayısı dokuzdan sekize düştü.
Karar o dönemde de bilim dünyasında tartışmalara yol açtı. Aradan geçen 20 yılda Plüton’un statüsü konusundaki anlaşmazlık tamamen sona ermedi.
Yeni gezegen tanımı tartışmayı başlattı
IAU'nun kararının arkasında, Plüton'a yakın büyüklükteki Eris adlı gök cisminin keşfi önemli rol oynadı.
Eris'in keşfedilmesinin ardından bilim insanları, “Eğer Plüton gezegense Eris de gezegen sayılmalı mı?” sorusunu tartışmaya başladı.
Bunun üzerine IAU, gezegen için üç kriter belirledi.
Bir gök cisminin gezegen sayılabilmesi için:
- Güneş'in etrafında dönmesi,
- Kendi kütle çekimi sayesinde yaklaşık küresel bir şekle sahip olması,
- Yörüngesinin çevresindeki bölgeye kütleçekimsel olarak hâkim olması ve yörüngesini diğer cisimlerden “temizlemiş” olması gerekiyor.
Plüton ilk iki kriteri karşılıyor ancak Kuiper Kuşağı'ndaki çok sayıda cisimle aynı bölgeyi paylaşması nedeniyle üçüncü kriteri karşılamıyor. Bu nedenle cüce gezegen olarak sınıflandırıldı.
“Gezegen tanımı bilimsel olarak kullanışsız”
Plüton’un yeniden gezegen olarak kabul edilmesini isteyen bilim insanlarından biri, Central Florida Üniversitesi Stephen W. Hawking Mikrogravite Araştırma ve Eğitim Merkezi Direktörü Philip Metzger.
Metzger, IAU'nun oluşturduğu gezegen tanımını eleştirerek bunun bilimsel açıdan kullanılamayacağını savunuyor.
Metzger'e göre “yörüngesini temizleme” kriteri, gezegen kavramını bilimsel çalışmalar açısından gereksiz şekilde daraltıyor.
Plüton'un gezegenlikten çıkarılmasının bir hata olduğunu savunan bilim insanları, gök cisimlerinin sınıflandırılmasında önceliğin fiziksel özelliklere verilmesi gerektiğini düşünüyor.
“Plüton Direnişi” 20. yılında
Plüton'un gezegen statüsünü savunanlar arasında yalnızca bilim insanları bulunmuyor.
Yazar, oyuncu ve amatör astronom Laurel Kornfeld, 2006'daki oylamanın yapıldığı gün karara karşı çıkmaya başladığını belirtiyor.
Kornfeld, üzerinde “Plüton Direnişi, 20 yıl: 2006-2026” yazan bir tişörtle kampanyayı sürdürüyor.
Plüton'un yeniden gezegen ilan edilmesini isteyen kampanya ağırlıklı olarak ABD'de yürütülüyor. Kampanyanın dilekçeler, protestolar ve kamuoyu çalışmalarıyla sürdürüldüğü belirtiliyor.
NASA yöneticisi de Plüton’un yanında
Tartışmayı yeniden uluslararası gündeme taşıyan gelişmelerden biri de NASA'nın yeni yöneticisi Jared Isaacman'ın açıklamaları oldu.
Isaacman, Nisan 2026'da ABD Kongresi'ndeki bir oturumda Plüton'un gezegenlik statüsünün yeniden değerlendirilmesini güçlü biçimde desteklediğini söyledi.
NASA'nın, konunun bilim dünyasında yeniden tartışılabilmesi için bilimsel çalışmalar üzerinde çalıştığını belirten Isaacman, “Plüton'u yeniden gezegen yapın” kampanyasına da destek verdi.
Bu açıklama, 2006'daki kararın üzerinden 20 yıl geçerken tartışmanın yeniden geniş kitlelerin gündemine taşınmasına neden oldu.
Tartışmanın ABD boyutu
Plüton'un yeniden gezegen yapılması çağrısının ABD'de daha güçlü karşılık bulmasının tarihsel bir nedeni de bulunuyor.
Plüton, 1930 yılında Amerikalı astronom Clyde Tombaugh tarafından keşfedildi.
Bu nedenle bazı Plüton savunucuları, gök cisminin gezegenlikten çıkarılmasını yalnızca bilimsel değil, aynı zamanda ABD'nin uzay araştırmaları tarihini ilgilendiren bir konu olarak görüyor.
Ancak Plüton'un yeniden gezegen ilan edilmesini savunan bilim insanları, tartışmanın milliyetçilikten ziyade gezegen tanımının bilimsel doğruluğu üzerinden yürütülmesi gerektiğini belirtiyor.
Plüton yeniden gezegen olabilir mi?
Şu an için Plüton'un resmi statüsü değişmiş değil.
Uluslararası Astronomi Birliği'nin 2006'da kabul ettiği tanım geçerliliğini koruyor ve Plüton hâlâ cüce gezegen olarak kabul ediliyor.
Ancak bilim insanları arasındaki tartışmanın yeniden gündeme gelmesi, gelecekte gezegen tanımının değiştirilmesi ihtimalini tamamen ortadan kaldırmıyor.
Bir gök cismini “gezegen” yapan şey nedir?
Bir grup bilim insanı, yörüngesindeki diğer cisimlere kütleçekimsel hâkimiyetin temel kriter olması gerektiğini savunurken, diğerleri fiziksel özelliklerin daha önemli olduğunu düşünüyor.
Dolayısıyla 20 yıl önce verilen karar bugün için hâlâ geçerli olsa da “Plüton gezegen mi, cüce gezegen mi?” tartışmasının yakın zamanda tamamen sona ereceği görülmüyor.