ABD merkezli yayın organı Project Syndicate, İsrail’de kapsamlı protestolara yol açan ve otoriterleşme tartışmalarını beraberinde getiren yasa tasarısının yalnızca İsrail demokrasisini değil; aynı zamanda ekonomisini de olumsuz etkileyeceğini dile getiren bir analiz yayınladı.
Nouriel Roubini’nin kaleme aldığı analizde, “Çoğu eleştiri, yasa tasarısının İsrail demokrasisi üzerindeki olumsuz etkilerine odaklanırken; “reformlar”, İsrail'in ekonomisi, ulusal zenginliği ve güvenliği açısından da tehdit oluşturuyor.” ifadeleri yer alıyor.
İşte Project Syndicate’te yayınlanan o analiz:
İsrail’in sağcı hükümeti, yargıyı güçsüzleştirme planları nedeniyle dünya çapında endişeye yol açıyor. Ancak çoğu eleştiri, yasa tasarısının İsrail demokrasisi üzerindeki olumsuz etkilerine odaklanırken; “reformlar”, İsrail'in ekonomisi, iş piyasası, ulusal zenginliği ve güvenliği açısından da tehdit oluşturuyor.
Bu süreç, radikal sağcı hükümetin yargıyı güçsüzleştirmek için hazırladığı yasa paketinin kabul edilmeye başladı ve bu yüzden de İsrail’in liberal demokrasisinin erozyona uğradığı endişesi birçok insanı kaygılandırıyor.
İsrail’in yazılı bir anayasası olmadığı için Yüksek Mahkeme’nin ve dolayısıyla yargı sisteminin bağımsızlığının sürdürebilmesi son derece önemli. Çünkü bir demokrasiyi liberal yapan şey, sadece özgür ve adil seçimler değil; aynı zamanda hukukun üstünlüğü, azınlıkların korunması ve yürütme ile yasama gücüne hareket alanı sağlayan uygun denetim ve denge mekanizması.
Hükümetin hayata geçirdiği “reformlar”, İsrail'i yavaş yavaş illiberal bir demokrasiye doğru götürecek. Uzun vadeli ekonomik zarar o kadar ciddi olabilir ki; hükümetin yargı darbesi devam ederse, sık sık övülen “ulus-inşası” büyük ölçüde azalan ekonomik perspektifler sebebiyle “geriye düşen ulus” seviyesine inebilir.
Öte yandan “reformlara” karşı çıkanlar, yalnızca merkez sol seçmenleri değil; muhafazakar Likud Partisi içindeki birçok kişiyi de barındırıyor. Aynı zamanda İsrail ekonomisinin en dinamik kesimini oluşturan teknoloji firmaları da bu gruba dahil. Söz konusu firmalar; ihracatın %50’sini, devlet gelirlerinin %25’ini, çalışanlarının iyi ücretler aldığı 400.000 şirketi ve GSYİH’nin %20’sini teşkil eden teknoloji firmaları.
Açıkçası çoğu İsrailli teknoloji lideri ve çalışanı, seküler liberaldir; hatta bu kişlierin büyük çoğunluğu zaman içerisinde operasyonlarını yurtdışına taşımayı planlamaktadır. Bu kolayca yapılabilir. Çünkü fiziksel sermayeyi az kullanan ve daha ziyade bilgi gibi elle tutulur olmayan varlıklar barındıran şirketler, yüksek hareket kabiliyetine sahip teknolojiye hakim işçilerle çalışıyor.
Diğer taraftan yabancı firmalar da İsrail’e yeni yatırımlar yapmaktan çekilmekte ve hatta birçok sıradan vatandaş, ülkedeki paralarını çıkarmayı düşünmektedir. Dolayısıyla hükümetin hayata geçirmeye başladığı “reformlar”, ABD ve Avrupa başta olmak üzere dünya genelindeki Yahudilerin İsrail’e taşınma veya emeklilik hayatlarını söz konusu ülkede yaşama düşüncesini olumsuz etkileyebilir.
Buna ek olarak yurtdışında çalışan veya öğrenim gören birçok İsrailli, geri dönmeme kararı alabilir. Dahası kararı protesto etmek isteyen rezerv askerlerin gönüllü görevlerinden çekilme tehdidinde bulunması, İsrail’in güvenliğini de tehlikeye atacak gibi gözüküyor.
Kuşkusuz tüm bu tepkilerin bileşimi oldukça mühim. Çünkü hükümeti destekleyen aşırı dindar gruplar; silahlı kuvvetlerde hizmet vermiyorlar ve bilimsel konularda çalışmıyorlar. Yani işgücünün önemli bir parçası değiller. Neredeyse vergi bile ödemiyorlar. Aksine ailelerinin büyüklüğüne göre artan transfer ödemeleri alıyorlar.
Şayet İsrail’de adil bir vergilendirme sistemine dayalı transrfer düzeni olsaydı, yardım alanlar askeri olmasa da sivil hizmete katılmaya, pazarlanabilir kursları takip etmeye, iş gücüne dahil olmaya ve vergi ödemeye teşvik edilebilirdi. Aslında bu tarz rasyonel reformları destekleyecek birçok Likud üyesi var. Lakin mevcut haliyle durum, aşırı dindarların yoksulluk ve devlete bağımlılık döngüsüne hapsedilmesine neden oluyor.
Esasen İsrail; teknoloji şirketleri, diğer orta ve büyük ölçekli işletmeler ve yerel yönetimler arasında bölünmüş durumda. İlk grup, genellikle yolsuzluktan uzak. İkinci grup ise inşaat izni ve işletme faaliyetleri gibi konularda rüşvetle iş yapmaya açık. Yerel yönetimler ise yetenekli devlet memurlarını yeteneksiz ve yolsuzluğa bulaşmış kadrolarla değiştirmenin faturasıyla yüzleşecek gibi görünüyor. Elbette bu da ekonominin dinamizmini zayıflatacak.
Hükümetin planları sebebiyle kredi derecelendirme kuruluşlarının İsrail’in puanlarını düşüreceğini öngörmek de mümkün. Eğer teknoloji firmaları taşınırsa, hükümetin gelir tabanı da düşecek. Bu tabloda ise dindar kesime yapılan transfer ödemeleri sürdürülemez hale gelecek.
Zaman içerisinde bozulan kamu borcu görünümü ve mali tablo, hukukun üstünlüğünün erozyonuyla birleşecek ve bu ortamda hükümet, mali açıkların para bastırılarak giderilmesi gibi bir sürüncemeye kapılacak. Eğer İsrail, bu yolu seçerse, sonuç tahmin edilebilir. Yüksek enflasyon.
Tüm bu faktörler büyümeyi kısıtlayacak, belki de nihayetinde ekonomik durgunluğa ve hatta resesyona yol açacak. En çok zarar görecek olan kesimler ise hükümetin radikal reformlarını destekleyen aşırı yoksul topluluklar olacak. Eğer hisse senedi piyasası düşerse, halk ve özel sektör için faiz maliyetleri artacak ve değer kaybeden para birimi, yükselen enflasyonu besleyecek.
İsrail'in belki de bazı yargı reformlarına ihtiyacı var. Ancak yazılı bir anayasanın eksikliği sebebiyle bu tür değişiklikler, geniş bir toplumsal desteği almalı. Yani dar bir parlamento çoğunluğuyla değil; aşırı demokratik olmayan ve teokratik partiler tarafından kontrol edilen bir çoğunlukla değil. Dolayısıyla Likud'un ve Başbakan Binyamin Netanyahu’nun İsrail'in sadece demokrasisini değil, aynı zamanda ekonomisini, iş piyasasını, ulusal zenginliğini ve güvenliğini de zayıflattığını fark etmesi gerekiyor.
Zarar henüz başlamamış durumda. Bu yüzden de rotayı değiştirmek için zaman var. Ancak iktidar, üç buçuk yıl olan görev süresi boyunca böylesi aşırı yasaları geçirmeye devam ederse, İsraillilerin büyük bir sıkıntıyla yüzleşmesi gerekecek.