Rusya-Ukrayna Savaşı’nın yarattığı en önemli problemlerden biri, gıda krizidir. Özellikle de tahıla erişim noktasında sıkıntı yaşayan Afrika ülkeleri, savaş nedeniyle ciddi zorluklarla yüzleşiyor.
Söz konusu zorlukların giderilmesi için Türkiye’nin öncülüğünde geliştirilen Tahıl Koridoru Anlaşması’nın Afrika başta olmak üzere dünya genelinde ağır bir gıda krizinin yaşanmasını önlediği görülse de Rusya, 17 Temmuz’da bu anlaşmadan çekilmiştir.
ABD merkezli The National Interest, gıda krizi bağlamında Rusya’nın Tahıl Koridoru Anlaşması’na dönme ihtimalini inceleyen bir analiz yayınladı. Alex Little tarafından kaleme alınan analizde “ABD, Rusya’yı anlaşmaya geri dönmeye teşvik etmek için Türkiye’yi desteklemelidir.” ifadeleri yer alıyor.
İşte The National Interest’te çıkan o analiz:
17 Temmuz’da Kremlin Sözcüsü Dmitri Peskov, Rusya’nın kendi gıda ve gübrelerini dünyaya ulaştırma talepleri karşılanana kadar Karadeniz Tahıl Girişimi’ni askıya alacağını duyurdu. Peskov, her ne kadar Kerç Köprüsü’ne düzenlenen saldırıyla ilgili olmadığını iddia etse de bu duyuru, Ukrayna’nın söz konusu köprüye yönelik saldırılarından sonra geldi.
Mevzubahis saldırı, Rusya’nın Ukrayna’daki savaştaki en önemli bağlantı noktalarından birini teşkil eden köprüye yönelikti. Rusya, daha sonra karşılık olarak Ukrayna buğday ihracatını hedef alarak Tuna Nehri üzerindeki ana limanı vurdu.
Rusya’nın Tahıl Koridoru Anlaşması’nı askıya alması nedeniyle özellikle de Küresel Güney’deki milyonlarca savunmasız insan, Karadeniz tedarik rotalarına bağımlı oldukları için açlıkla riskiyle karşı karşıya.
27-28 Temmuz’da Rusya-Afrika Zirvesi bağlamında St. Petersburg’da yapılan toplantılar ve müzakerelerin ardından Afrikalı liderler, koridorun yeniden açılmasına dair herhangi bir güvence olmadan ayrıldı. Vladimir Putin zirve öncesinde şunları söyledi:
Afrika ortaklarımıza ulusal ve kültürel egemenliklerini güçlendirmede, bölgesel ve küresel sorunların çözümünde daha etkin bir rol oynamalarına her şekilde yardımcı olmaya devam ediyoruz.
Ayrıca Rusya Devlet Başkanı Vlaidmir Putin; Burkina Faso, Zimbabve, Mali, Somali, Eritre ve Orta Afrika Cumhuriyeti’ne önümüzdeki 3-4 ay içinde 25.000 ila 50.000 ton Rus tahılı sözü verdi. Ancak bu, BM Dünya Gıda Programı tarafından tahıl anlaşması kapsamında gönderilen 725.000 ton tahılın yanında oldukça zayıf bir miktar.
Temmuz 2022’den bu yana Türkiye ve BM tarafından başlatılan Tahıl Koridoru Girişimi, Karadeniz’den ayrılan 32,9 milyon metrik ton tahılın sorumlusu oldu. Bu ihracatlar, öncelikle mısır, buğday, ayçiçek ezmesi ve yağı, arpa ve kanola içermekteydi.
Birleşik Krallık, bahse konu olan ihracatın %61’inin düşük ve orta gelirli ülkelere gittiğini, tahıl fiyatının ton başına 800 dolar seviyesine düştüğünü iddia ediyor. Rusya ise anlaşma kapsamında ihraç edilen tahılın büyük bir kısmının düşük gelirli ülkelere ulaşmadığını ileri sürüyor. Ancak ihracat hedefleri asla anlaşmanın bir parçası değildi.
Çin ve Türkiye, Karadeniz Tahıl Girişimi’nin başarılı bir şekilde yeniden başlatılmasında önemli bir kaldıraça sahip. Moskova yönetimi, Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başlamasından bu yana Ankara ve Pekin’i ticaret ortakları olarak daha da fazla kullanıyor. Çünkü bu başkentler Moskova’ya yönelik Batılı yaptırımlara katılmıyorlar.
Çin, bu anlaşmadan en çok faydalanan ülke olduğu için Batı, Çin’in Rusya’ya anlaşmaya dönmesi konusunda baskı yapacağını umuyor. Pekin, geçmişte tahıl anlaşmasının devamının önemini vurguladı; hatta bunu kendi barış planına dahil etti. Dolayısıyla Rusya’nın anlaşmaya geri dönmemesi, Moskvoa-Pekin hattındaki münasebetlere olumsuz yansıyabilir.
Öte yandan Ankara, Moskova’ya “kritik bir can simidi” sağladı ve iki ülkenin karşılıklı ticaret hacmi yaklaşık %93 oranında arttı. Kremlin, Türkiye’nin önemli bir lojistik merkezi olduğunu Rusya ile yüksek düzeyde diyalog sürdüren “az sayıdaki ülkeden biri” olduğunu kabul etti.
Afrika liderleri, Moskova’nın tahıl anlaşmasına karşı tutumunu belirleme konusunda fazla bir etkiye sahip olmasalar da, Putin’in Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile yapacağı yaklaşan görüşme, anlaşmanın önemini vurgulama fırsatı sunacak. Zaten Erdoğan, anlaşmanın üç aylık bir uzatılmasını da önerdi. Sorulmarı gereken soru şu: ABD, Karadeniz Tahıl Girişimi’nin yeniden sağlanmasını kolaylaştırmada rol oynayabilir mi?
Beyaz Saray’ın ana gündemi, Ukrayna’nın Kırım Yarımadası’ndaki hedeflere saldırmaktan kaçınmasının sağlanması yönünde olmalıdır. Ukraynalıların %64’ü, Kiev’in Kırım da dahil Ukrayna’nın işgal altındaki tüm bölgelerini geri almasını istese de, Kırım uzun zamandır Moskova için kırmızı çizgi olarak kabul ediliyor.
Rusya Savunma Bakanı Sergey Şoygu’ya göre, Rusya’nın misilleme yapması, ABD ve Birleşik Krallık’ı da çatışmanın içine çekme riskini taşıyor. Ukrayna yetkililerinin Kırım’ın “kurtarılacağı” yönündeki açıklamaları ve yarar sağlamayan stratejik olmayan saldırılar, tahıl anlaşmasını gereksiz yere tehlikeye atıyor.
ABD, Tahıl Koridoru Anlaşması’nı sürdürme konusunda çok fazla diplomatik çaba harcamamış olsa da Rusya’yı anlaşmaya geri dönmeye teşvik etmek için Türkiye’yi desteklemelidir. Washington’un Ankara ile işbirliği yapması, anlaşmayı yeniden başlatma konusunda kritik öneme sahip.
Son olarak belirtmek gerekir ki, ABD ve AB, Karadeniz rotalarına alternatif pahalı projelere yatırım yapmaktansa, enerjilerini mevcut anlaşmanın yaşatılmasına yönlendirmeli. ABD Ulusal Güvenlik Konseyi Sözcüsü John Kirby, Washington yönetiminin Ukraynalı mahsulleri elde etmek için AB müttefikleri ve diğer ortaklarıyla işbirliği yapmasını önerdi. Ancak bu rotalar, maliyetli ve verimsiz. Üstelik Batılı ülkelerin çatışmaya daha fazla dahil olmasına yol açabilir. Bunun yerine Batı’nın daha etkin bir seçeneği, Ankara’nın diplomatik çabalarını kullanması rasyonel olacaktır.
Neticede Tahıl Koridoru’nun kaderi, Türkiye ve Çin’in eylemlerine bağlı. Elbette iki aktör de kendi çıkarlarına göre hareket edecektir. Ancak Batı, verimsiz projelerden kaçınmak için Türkiye’nin çabalarını desteklemeli.