Son otuz yılda, dört ordu ve isyancı grup yurtdışında konuşlanmış Amerikan kuvvetlerinin olduğu bölgelere karşı saldırılar düzenledi. Üç vakada bu saldırılar kötü sonuçlandı. DEAŞ, Taliban ve Wagner Grubu gibi Amerikan mevzilerine ateş açan gruplar, ABD tarafından karşılık olarak gerçekleştirilen yıkıcı hava saldırıları ile cezalandırıldı.
2019'da Suriye'deki operasyonu sırasında Türk birlikleri de Amerikan askerlerinin hayatını riske atarak ABD güçlerine yakın yerlere defalarca ateş açtı. Ancak Türkiye bir NATO müttefiki ve bu nedenle ABD'nin Türk topçu ateşine karşılık vermesi düşünülemez.
Ankara'nın şu anda Suriye'deki eylemleri, Türkiye'nin karar verme sürecinde olduğu çok daha geniş bir eğilimin göstergesi ve Ankara'nın ABD ile ilişkisini nasıl gördüğüne dair anlamlı bir işaret.
Türkiye'nin Amerika'nın Suriye politikasıyla ilgili meşru şikayetleri var. Washington'un da Türkiye'nin DEAŞ yaklaşımı konusunda meşru şikayetleri var.
Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, gerekirse ABD askerlerinin hayatını riske atmaya ve hem bölgedeki düşmanlardan hem de müttefiklerden tavizler almaya çalışmaya kararlı görünüyor.
Batılı politika yapıcılar Ankara'nın; Moskova, Brüksel, Washington ve Pekin ile bağlarını eşit derecede önemli gördüğü bu statükoya uyum sağlamalı. Çünkü Ankara, çıkarlarına yararlı gördüğü her yerde bu aktörlerin herhangi biriyle çalışabileceği bir politika yürütüyor.
Washington, Türk politikasındaki bu değişimi henüz tam olarak içselleştirmedi. ABD, Ankara'nın siyasi özerklik hamlesinin ve Türkiye'nin NATO üyeliğini avantaj elde etmek için kullanmasına nasıl izin verdiğini anlamış değil.
Ankara, Batılı liderlerin “Türkiye'yi nasıl idare edeceği” tartışmalarında kaybolmasına ve Batı'nın çıkarlarını baltalayan şeyler yaptığında, güçlü bir tepki ortaya koyamayacaklarına dair duruma güveniyor. Ankara bir NATO müttefiki olduğu için Türkiye'ye karşı bir tepkinin de zaten kalibre edilmesi gerekiyor.
Ankara bu nedenle herhangi bir eylemin, kendi bölgesel öncelikleri için avantajlı olduğuna karar verdiğinde, Batı çıkarlarına meydan okumak için bu asimetriden yararlanıyor.
Krizin Kökleri
Türk-Batı ilişkileri hiçbir zaman tamamen sorunsuz olmadı. İki taraf, Kıbrıs meselesi, insan hakları ve demokrasi meseleleri konusunda çatıştı. Bununla birlikte, kırk yıla yakın bir süredir Ankara ve Batı, Sovyetler Birliği'ne karşı toplu olarak savaşa hazırlanma gereği konusunda aynı çizgideydi. Bunu yapmak için Ankara silah, finansman ve teçhizat için ABD'ye bağımlıyken, Washington NATO'nun doğu kanadı boyunca Varşova Paktı oluşumlarını sıkıştırmak için yüzünü Türkiye'ye döndü.
Ancak Soğuk Savaş'ın sonu bu dinamiği değiştirdi.Türkiye doğal olarak, barış ortamından yararlanmaya başladı.
Bugünkü mevcut Türk-Batı gerilimlerinin temel nedeni, tarafların aynı şeyleri tehdit olarak görmemesinden kaynaklanmaktadır. Özellikle, Washington ile birlikte Avrupa'nın çoğu, El Kaide ve DEAŞ'ı Batı toplumlarına yönelik ana tehdit olarak gördü. Türkiye ise PKK'nın 1984'ten beri Türkiye'de düzenlediği terör saldırılarıyla mücadele ediyor. Washington, Soğuk Savaş sırasında Türkiye'nin bu gruba karşı mücadelesinde destek vermekten mutluluk duyuyordu. Ancak Washington'un El Kaide ve uzantılarına odaklanması ve Türkiye'nin PKK ile yeniden çatışmaya girmesi arasındaki öncelik farklılığı iki tarafın bugün karşı karşıya olduğu krizi yarattı.
Bu kriz, Suriye iç savaşına ve özellikle DEAŞ'ın yükselişine kadar yönetilebilirdi. Ancak Türkiye'de bugüne kadar devam eden anlatı, Türkiye'nin sınırı boyunca bir “terör koridoru” kurulmasını engellemenin zorunlu olduğu yönünde.
Türkiye'nin istemediği bu koridor ihtimali, DEAŞ'ı Türkiye-Suriye sınırından çıkarma kampanyasında ABD ile birlikte hareket eden Suriyeli Kürtlerin elde ettiği kazanımlar sonrası Ankara'ya göre daha da arttı. Ankara bu koridoru engellemek için Suriye'ye ABD'nin DEAŞ'a karşı mücadelesini engelleyecek şekilde askeri operasyonlar düzenledi.
Rusya Faktörü
Türkiye'nin Rusya'ya yönelik politikası Soğuk Savaş'ın sona ermesinden bu yana önemli ölçüde değişti. İki ülke Karadeniz'de bir deniz sınırını paylaşıyor ve ekonomik ve enerji bağlantıları on yıllardır gelişiyor. Rusya, Ankara'daki pek çok kişi tarafından hâlâ bir güvenlik tehdidi olarak görülüyor, ancak birkaç temel nedenden dolayı bu endişeler giderek azaldı.
Kasım 2015'te Rusya, Esad rejimini desteklemek için Suriye'ye müdahale ettikten sonra Ankara, hava sahasını ihlal eden bir Rus bombardıman uçağını düşürdü. Bundan sonra, Moskova'nın tarım ve turizme yaptırımlar uygulaması sonrasında Türkiye'nin olumsuz ekonomik düşüş yaşamasıyla ilişki önemli ölçüde kötüleşti. Ancak iki taraf Haziran 2016'da ilişkileri düzeltti.
Türkiye, ABD'nin Suriye'deki varlığını, Suriyeli Kürtlerle olan ilişkisi nedeniyle bir ulusal güvenlik tehdidi olarak görüyor. Moskova, Suriye'deki Amerikan varlığını gayri meşru ve ABD'nin uluslararası hukuku hiçe saymasının kanıtı olarak görüyor. Böylece İran'la birlikte hem Rusya hem de Türkiye ABD'ye bölgeyi terk etmesi için baskı yapmaya çalışıyor.
Daha genel olarak, Putin gibi Türk politika yapıcılar da Soğuk Savaş'ın sona ermesinden bu yana dünyanın değiştiğine inanıyor. Erdoğan ve destekçileri dünyayı artık "sistemlere" veya "iktidar bloklarına" bölünmüş olarak görmediklerinde uzun süredir dile getiriyor.
Türkiye ve Rusya için bu, her iki tarafın da ABD ve Avrupa'nın etkisini azaltacak şekillerde birlikte çalışmaya istekli olduğu anlamına geliyor. Bu, Dağlık Karabağ savaşının ardından yapılan ateşkes görüşmelerinde, Suriye'deki çatışmada ve Ukrayna'daki savaş boyunca da açıkça görüldü.
Son olarak, Erdoğan Türkiye'yi yükselen bir güç olarak görüyor ve ABD ile Avrupa'nın gerileyen güçler olduğuna inanıyor. Bu nedenle rasyonel bir aktör ve lider olarak Erdoğan, Batı'dan bağımsız olarak dünyayla ilişki kurmak istiyor.
Erdoğan, Batı'nın bölgesel politikasını Türkiye'ye tabi kılmaktan fayda sağlayacağına ve Türkiye'nin yalnızca Washington ve Brüksel izin verirse Batı'nın çıkarları için bir güç çarpanı olarak hareket edebileceğine inanıyor.
Çözüm
Bu dinamikler, Türkiye'nin ABD ve Batı ile ilgili endişelere boyun eğmek yerine kendi özerk ilişki ve çıkarlarına bağlı olacağını gösteriyor.
Moskova ve Ankara tam olarak müttefik değil ve etkileşimleri her zaman uyumlu değil. Bununla birlikte, küresel politikaya ilişkin daha geniş anlayışlarında ise aynı çizgidedirler. Ve bu uyum, hemen hemen her bölgesel koşulda Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa'nınkine aykırı.
Washington, Türkiye ile ilişkilerini yönetmeyi umuyorsa, politika yapıcılar işe bu gerçeği kabul ederek başlamalıdır.
Türkiye değişti. Türkiye'nin Washington ile etkileşimleri, silah satışı gibi alanlarda devam eden bazı ortak çıkarlar nedeniyle devam edecek. Ancak bunlar, Suriye gibi konularda ve Ege'deki Türk-Yunan anlaşmazlığı gibi bölgesel meselelerdeki ayrılıkların gölgesinde kalacak.
Bu dinamik, ABD-Türkiye ilişkisinin artık açıkça işlemsel olduğu anlamına geliyor. İki taraf, en azından şimdilik ortak bir dünya görüşünü paylaşmıyor ve örtüşen bölgesel çıkarları yok. Bu nedenle, Suriye, Ukrayna ve Akdeniz gibi alanlarda Türk politikalarını şekillendirmeye çalışmak için baskı kullanmak ile kaybedecek çok az şey var.
Olumlu teşvikler ve sınırlı işbirliği için yer var. Ancak aynı zamanda katı pazarlık için de yer var. Örneğin Ankara, Rusya'dan S-400 füze sistemi satın aldı. Bu, Türkiye'nin F-35 programından çıkarılmasına yol açtı. Ankara ayrıca eski modellerini yükseltmek için kitlerle birlikte daha modern bir F-16 varyantı satın almaya çalıştı. Ancak bu alım Kongre'nin bu jetleri ihraç etme konusundaki tereddütü nedeniyle ertelendi.
Biden yönetimi satışı onayladı ancak diğer yandan onaylaması için milletvekillerine ciddi bir baskı yapmadı. Bu da ABD'nin gücünü ileriye doğru nasıl kullanabileceğini gösteriyor. Jetin ihracat pazarı güçlü olduğu için ABD'nin F-16'yı Türkiye'ye satması gerekmiyor. Bunun yerine Washington, Türkiye'nin Finlandiya ve İsveç'in NATO'ya katılması üzerindeki engelini kaldırmayı kabul etmesi ve Akdeniz'de gerginliği azaltıcı adımlar atması gibi somut koşullar koymalı.
Belirli konulardaki ilerleme, ilişkilerde kalıcı bir iyileşme ile karıştırılmamalıdır. İşlemsel bir ilişkide önemli olan karşılıklı çıkar alanlarıdır. İki taraf da birbirinden bir şeyler istiyorsa, kendilerini gerçek bir yakınlaşma bekleyerek kandırmadan "evet"e ulaşmanın bir yolunu bulma konusunda profesyonel tartışmalar yapabilirler.
Bunu akılda tutarak Washington, Suriye'de başka bir Türk saldırısını önlemeye çalışırken "hem havuç hem de sopa" kullanma konusunda samimi olmalıdır.
Yine de nihayetinde Ankara'nın eylemleri, çatışmayı çözmesi gereken Moskova ile olan etkileşimleri ve Beşar Esad ile bir yakınlaşmayı nasıl aşama aşama yöneteceğine dair izleyeceği yol tarafından şekillendirilecek. Daha da kötüsü, ABD ve Avrupa'ya dost olmayan, çok özel bir dünya görüşüne sahip bir liderlik kadrosu tarafından şekillendirilecek.