- Avrupa Birliği'nin Covid sonrası toparlanma fonundan finanse edilmesi planlanan “Trust your Stars” programı sonlandırıldı.
- 145 proje seçilmişti: Toplam 1.241 başvuru arasından 145 araştırma projesi desteklenmeye hak kazandı.
- Bilim insanları itiraz etti: Değerlendirme sürecine ilişkin 203 itiraz ve yeniden değerlendirme talebi yapıldı; bazı araştırmacılar Avrupa Başsavcılığı'na başvurdu.
- “Beyin kazanımı” politikası sorgulanıyor: Akademisyenler, programın iptalinin yurtdışındaki Yunan bilim insanlarının ülkeye dönme konusundaki güvenini zedelediğini savunuyor.
Yunanistan'ın 2008'de başlayan ağır ekonomik kriz sırasında yurtdışına giden nitelikli vatandaşlarını geri getirme çabası, bilim insanlarını hedefleyen 80 milyon euroluk araştırma programının iptaliyle yeni bir sorunla karşı karşıya kaldı.
Ekonomik kriz döneminde ülke ekonomisinin yaklaşık dörtte bir oranında küçülmesi ve işsizliğin yüzde 28'e kadar çıkması, yaklaşık 500 bin Yunan vatandaşının yurtdışına gitmesine neden oldu.
Başbakan Kyriakos Miçotakis liderliğindeki Yeni Demokrasi hükümeti, son yıllarda bu göçü tersine çevirmek amacıyla “Brain Regain” olarak adlandırılan politikalar uygulamaya başladı. Geri dönen nitelikli çalışanlara yönelik teşvikler arasında yedi yıl boyunca yüzde 50 gelir vergisi muafiyeti de bulunuyor.
2023'te ilk kez dönüşler gidişleri geçti
Yunanistan'ın genel anlamda beyin göçünü tersine çevirme politikasında belirli bir ilerleme sağlandı.
OECD verilerine göre 2021'den itibaren ülkeye dönen Yunan vatandaşlarının sayısı istikrarlı şekilde arttı. 2023 yılında, ekonomik krizden bu yana ilk kez Yunanistan'a dönenlerin sayısı yurtdışına gidenlerin üzerine çıktı.
2023-2024 döneminde yaklaşık 69 bin Yunanistan vatandaşı ülkeyi terk ederken, 98 bin kişi ülkeye geri döndü.
Ancak akademik ve bilimsel alandaki dönüşlerde aynı ivmenin yakalanamadığı belirtiliyor.
1.241 başvurudan 145'i seçildi
Tartışmaların merkezinde, AB'nin Covid sonrası toparlanma fonundan sağlanan kaynaklarla oluşturulan “Trust your Stars” araştırma programı bulunuyor.
Program, yurtdışında çalışan Yunan bilim insanlarını ülkeye döndürmeyi ve araştırma ekiplerine finansman sağlamayı amaçlıyordu.
Toplam 1.241 proje başvurusu yapıldı ve bunların 145'i desteklenmek üzere seçildi.
Ancak başvuruların alınmasından yaklaşık 13 ay sonra, 22 Temmuz 2025'te açıklanan sonuçların ardından programın geleceği konusunda ciddi tartışmalar başladı.
203 itiraz yapıldı
Seçilmeyen araştırmacılar değerlendirme sürecine itiraz ederken toplam 203 itiraz ve yeniden değerlendirme talebi sunuldu.
Bazı bilim insanları değerlendirme mekanizmasının şeffaflığı konusunda soru işaretleri bulunduğunu savundu. Bazı başvuru sahipleri ise konuyu Avrupa Başsavcılığı'na taşıdı.
Yunanistan Kalkınma Bakanlığı, Ocak 2026'da program kapsamında yaklaşık 40 milyon euronun ödendiğini, kalan bütçenin ise 31 Aralık 2029'a kadar kullanılmak üzere ayrıldığını açıklamıştı.
Fakat programın fiilen hayata geçirilmemesi ve seçilen bazı projelerin başlayamaması yeni tartışmalara yol açtı.
Program AB fonlarından çıkarıldı
Asıl kırılma noktası, programın Yunanistan'ın Ulusal Kurtarma ve Dayanıklılık Planı'ndan çıkarıldığının ortaya çıkması oldu.
Yunanistan Eğitim Bakanlığı mayıs ayında yaptığı açıklamada, Maliye Bakanlığının planın gözden geçirilmesi sırasında “Trust your Stars” projesini plandan çıkardığını duyurdu.
Hükümet, programın AB'nin Kurtarma ve Dayanıklılık Fonu tarafından belirlenen takvim içerisinde uygulanmasının artık mümkün olmadığını savundu.
Atina yönetimine göre programın fonlardan çıkarılması nedeniyle AB kaynaklarında kayıp yaşanmadı; kaynaklar başka projelere aktarıldı.
Ancak dikkat çeken nokta, programın resmi olarak seçilen projeler listesinin yayımlandığı gün plandan çıkarılmış olmasına rağmen, başvuru sahiplerinin bu karardan yaklaşık 10 ay boyunca haberdar edilmemiş olması.
Araştırmacılar başka iş tekliflerini reddetti
Programın iptal edilmesi, yalnızca akademik bir finansman tartışması yaratmadı.
Atina Üniversitesi profesörlerinden Aristides Hatzis, bazı genç araştırmacıların programdan ödeme alacaklarını düşünerek başka iş tekliflerini reddettiğini veya alternatif pozisyonlara başvurmadığını söyledi.
Hatzis'e göre ortada imzalanmış bir sözleşme bulunmasa bile devletin söz konusu araştırmacılara karşı siyasi, ahlaki ve hukuki sorumluluğu bulunuyor.
Hatzis ayrıca programın yönetilme biçiminin hem destek almaya hak kazanan hem de reddedilen araştırmacıları hükümete karşı konuma getirdiğini savundu.
“Beyin kazanımı” politikasının güvenilirliği tartışılıyor
Hatzis, yaşananların yurtdışındaki Yunan bilim insanlarına verilen mesaj açısından ciddi sonuçlar doğurduğunu belirterek, genç araştırmacılara ülkeye dönme konusunda acele etmemeleri çağrısında bulundu.
Akademisyene göre hükümetin “brain gain” söylemi, programın iptali nedeniyle inandırıcılığını kaybetme riskiyle karşı karşıya.
Atina Ekonomi ve İşletme Üniversitesi'nden Pantelis Kammas ise programın iptalinin uzun süredir biriken sorunların sonucu olduğunu söyledi.
Kammas, akademik çevrelerde AB kaynaklarının aceleci ve yeterince şeffaf olmayan yöntemlerle dağıtılacağı yönünde bir algı oluştuğunu ve değerlendirme mekanizmasına yönelik itirazların hükümet üzerinde baskı oluşturduğunu ifade etti.
İngiltere ve Almanya'dan bilim insanları dönmeye hazırlanıyordu
Programdan etkilenen araştırmacılardan biri de Atina Üniversitesi'nden bilim tarihi doçenti Petros Bouras-Vallianatos.
Bouras-Vallianatos, İngiltere ve Almanya'dan 25 genç bilim insanını Yunanistan'a getirmek amacıyla bir araştırma ekibi oluşturduğunu söyledi.
Ekip, Bizans döneminde kullanılan ilaçları araştırmayı ve bu bilgilerden yeni farmasötik formülasyonlar geliştirmeyi planlıyordu.
Ancak program iptal edildiğinde araştırmacılar henüz Yunanistan'a dönmemişti. Bouras-Vallianatos, hükümetin araştırmacılarla görüşmemesini ve programın neden iptal edildiğine ilişkin tatmin edici bir açıklama yapılmamasını eleştirdi.
Araştırma bütçesi de geriledi
Bilim insanlarının ülkeye dönüşünün önündeki sorunlardan biri de araştırma finansmanı.
Ön verilere göre Yunanistan'ın araştırma harcamaları 2024'te 1,30 milyar eurodan 2025'te 1,27 milyar euroya geriledi.
Bu rakam ülkenin gayrisafi yurt içi hasılasının yalnızca yüzde 0,51'ine karşılık geliyor.
Akademisyenler, düşük maaşlarla birlikte araştırma finansmanındaki yetersizliğin Yunanistan'ın yurtdışındaki bilim insanlarını geri çekmesinin önündeki en önemli engeller arasında olduğunu belirtiyor.
“Bağımsız bir araştırma fonu kurulsun”
Bouras-Vallianatos, araştırma fonlarının dağıtımı için bağımsız bir kurum kurulmasını ve değerlendirmelerin uluslararası standartlara göre yapılmasını önerdi.
Yunanistan'ın küçük bir ülke olması nedeniyle akademik çevrelerde kişisel ilişkilerin değerlendirme süreçlerini etkileyebileceğine dikkat çeken akademisyen, değerlendirme kurullarında yabancı uzmanların daha fazla yer alması gerektiğini savundu.
Yunanistan'ın “beyin göçü kazanımı” hedefi yeniden sorgulanıyor
Yunanistan, ekonomik kriz döneminde kaybettiği nitelikli insan gücünü geri kazanmak için son yıllarda önemli teşvikler uyguluyor. Veriler, genel göç dengesinde belirli bir iyileşme yaşandığını gösterse de bilim dünyasındaki sorunların devam ettiği görülüyor.
80 milyon euroluk “Trust your Stars” programının iptal edilmesi, yalnızca 145 araştırma projesinin finansmanını ortadan kaldırmakla kalmadı; hükümetin yurtdışındaki bilim insanlarını geri getirme politikasının güvenilirliği konusunda da ciddi soru işaretleri yarattı.
Programın iptaliyle birlikte tartışmanın odağında artık yalnızca “Bilim insanları Yunanistan'a nasıl geri getirilir?” sorusu değil, “Geri dönen bilim insanlarına sürdürülebilir araştırma ve finansman koşulları nasıl sağlanır?” sorusu da bulunuyor.