Alman romantizminin güçlü kalemi Novalis, o meşhur dizesinde “Dünyayı kim biliyor? Kendini iyi bilen” der. Aslında bu, coğrafyaları ve çağları aşan evrensel bir hakikatin Batı’daki yankısıdır. Zira bu topraklarda İmam Gazzâlî, o muazzam eseri Kimya-yı Saadet’e boşuna “Kendini Tanımak” bahsiyle başlamaz. Gazzâlî bize seslenirken, “Kendini bilmeyen, Yaradan'ını nasıl bilsin?” diyerek, hakikate giden yolun insanın salt kendi içine yaptığı o zorlu yolculuktan geçtiğini ihtar eder. Hatta Hz. Ali’ye atfedilen o muazzam sözü hatırlayalım: “Sen kendini küçük bir cisim sanırsın, oysa koca bir âlem sende dürülüdür.”
Doğu’nun irfanı ile Batı’nın felsefesi, insanın serüveninde hep aynı menzilde buluşur: Dünyaya, olaylara ve diğer insanlara hükmetmenin yolu, önce kendi içindeki o derin labirenti çözmekten geçer.
Bugün modern çalışma hayatının plazalarında, süslü toplantı odalarında veya kişisel hedeflerimizin peşinde koşarken dilimizden düşürmediğimiz popüler bir kelime var: “Motivasyon”. Ekibimizi, çalışma arkadaşlarımızı veya kendimizi nasıl yöneteceğimizi, nasıl harekete geçireceğimizi tartışıp duruyoruz. Peki, bu iddialı hedeflerin peşinden koşarken elimizde doğru harita var mı? Kendini tanıma ve insanları yönetme sanatında, perdenin arkasındaki o "koca âlemi" görebiliyor muyuz?
Motivasyon putunu yıkmak
Önce, şu "motivasyon" putunu bir yıkmamız, ne olduğundan ziyade ne olmadığını konuşmamız gerek. Modern çağın dayattığı sığ yönetim anlayışlarının aksine; motivasyon bir rüşvet, salt bir ödül mekanizması, ay sonunda yatan maaş ya da Demokles'in Kılıcı gibi sallanan bir tehdit unsuru değildir. İnsanı sadece mekanik bir varlık, etki-tepki makinesi sanan yanılgıya düştük. Oysa Farabi, insanın eylemlerinin temelinde "gerçek mutluluğu (saadet)" arayışının yattığını söyler. İnsanı sadece maddi bir havuçla harekete geçirebileceğini sanmak, onun ulvi doğasına yapılmış en büyük haksızlıktır.
Asıl can alıcı soru şudur: Biz kimi motive ediyoruz?
Kendimizi gerçekten tanıyor muyuz ki, karşımızdakini anlamayı ve onu harekete geçirmeyi umuyoruz? Carl Jung, “Dışarıya bakan rüya görür, kendi içine bakan uyanır” der. Kendi uykusundan uyanmamış bir zihin, başkalarını nasıl uyandırabilir? Karşımızdaki kişinin kişiliğini, değerlerini, onu var eden biyo-psiko-sosyal dinamikleri anlamadan atılan her yönetim adımı, karanlıkta ok atmaktır.
İnsan karmaşık ve bir o kadar da derin bir varlıktır. Duygu, düşünce ve davranış üçgenini doğru okumak basiret gerektirir. Modern psikolojinin "düşünce hataları" dediği, bizim kadim geleneğimizin ise "nefsin hileleri" veya "vehmin oyunları" olarak tanımladığı o zihinsel illüzyonları fark etmeden ne kendimize ne de bir başkasına liderlik edebiliriz.
Modern çağın geçici "başarı" ve "ödül" vaatleri
Tam da bu noktada, o sarsılmaz iç huzurun (sekînetin) nerede aranacağı gerçeğiyle yüzleşiriz. Modern çağın geçici "başarı" ve "ödül" vaatleriyle savrulan zihinler, gerçek doyumu hep dışarıda arama yanılgısına düşüyor. Oysa insanın o fırtınalı iç dünyasında kalıcı bir denge ve derin bir huzur bulmasının yegâne yolu; kendi inançlarına, dini değerlerine ve fıtratına sıkı sıkıya tutunmasıdır. Ruhunu ilahi bir pusulayla hizalamayan, kalbini ve ahlakını inancının sarsılmaz kalesine yaslamayan bir insanın, dışarıdan gelen yapay rüzgârlarla "motive" olması ancak bir seraptır. Kadim bilgeliğin de işaret ettiği üzere; kalpler ancak inancın, maneviyatın ve mutlak gerçeğin gölgesinde tatmin bulur. Kökleri kendi inanç değerlerinin derinliklerine uzanmayan bir ağacın, kurumsal veya dünyevi fırtınalarda ayakta kalması ne kadar mümkündür?
İşte bu yüzden insanlarla olan ilişkilerimizi yönetme sanatı, ezberlenmiş İK taktikleriyle değil, bu derin varoluşsal kavrayışla ilintilidir. Her insanın "hijyen faktörleri", motivatörleri ve demotivatörleri onun parmak izi kadar benzersizdir. İhtiyaca, inanca, değere ve kişiliğe göre şekillenmeyen hiçbir motivasyon girişimi sürdürülebilir olamaz.
Aynı dili konuşanlar değil, aynı duyguyu paylaşanlar anlaşır
İster ekibini doğru yönetmek isteyen bir yönetici, ister insan psikolojisine merak duyan bir birey, isterse kendi hayatının dümencisi olmak isteyen biri olun... Mesele dönüp dolaşıp o ilk ve en yalın soruya varıyor. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin o eşsiz tespitiyle; “Aynı dili konuşanlar değil, aynı duyguyu paylaşanlar anlaşabilir.” Karşımızdakinin duygusunu anlamanın, davranışını şekillendiren o kutsal ve dünyevi faktörleri idrak etmenin yolu ise, önce kendi içimizdeki o "âlemi" tanımaktan geçiyor.
Belki de o çok aradığımız verimlilik, liderlik sırrı ve kalıcı başarı, yeni bir strateji belgesinde değil; aynadaki o eski, deruni ve cesur yüzleşmede gizlidir. Kendi fıtratını ve Rabbini tanıyan insan, dünyayı tanır. Gerisi, sadece teferruattır.