Dünyayı değiştiren patlama
10 Nisan 1815'te, bugünkü Endonezya'nın Sumbawa Adası'nda bulunan Tambora Yanardağı, insanlık tarihinin kayıt altına alınmış en büyük volkanik patlamalarından birine sahne oldu.
Patlamanın şiddeti o kadar büyüktü ki dağın zirvesinin önemli bir bölümü ortadan kalktı. Yaklaşık 4.300 metre yüksekliğindeki Tambora'nın yüksekliği 2.850 metre civarına geriledi.
Yanardağdan yükselen kül ve gazlar atmosferin üst katmanlarına ulaştı. Özellikle büyük miktardaki kükürtdioksit, stratosferde sülfat aerosollerine dönüşerek güneş ışınlarının bir bölümünün yeryüzüne ulaşmasını engelledi.
Sonuç, yalnızca Endonezya'yı değil, dünyanın geniş bir bölümünü etkileyen geçici bir küresel soğumaydı.
Patlamanın ardından küresel ortalama sıcaklıkların yaklaşık 0,4 ila 0,7 derece düştüğü tahmin ediliyor.
Bu rakam küçük görünebilir. Ancak tarımsal üretimin hava koşullarına çok daha bağımlı olduğu 19. yüzyıl dünyasında sonuçları ağır oldu.
Haziran ayında kar yağdı
1816 yılının ilk aylarında Avrupa'da ve Kuzey Amerika'da olağan dışı hava koşulları görülmeye başlandı.
Özellikle Kuzey Amerika'nın kuzeydoğusunda, haziran ayında kar yağışı ve şiddetli don olayları yaşandı. Vermont, New Hampshire ve çevresindeki bölgelerde ekili alanlar zarar gördü.
Bazı çiftçiler ürünlerini birkaç kez yeniden ekmek zorunda kaldı.
Avrupa'da ise sürekli yağışlar, düşük sıcaklıklar ve mevsim dışı hava olayları tarımsal üretimi olumsuz etkiledi.
İsviçre'de ve Orta Avrupa'nın çeşitli bölgelerinde tahıl hasadı ciddi biçimde azaldı.
İnsanlar, normalde yılın en sıcak günlerinin yaşanması gereken aylarda soğukla ve yiyecek kıtlığıyla mücadele ediyordu.
1816 yılı bu nedenle tarihe The Year Without a Summer, yani “Yazın Gelmediği Yıl” olarak geçti.
Avrupa'da açlık ve isyanlar
Tambora'nın etkileri yalnızca sıcaklıklarla sınırlı kalmadı.
1816'daki kötü hasadın ardından 1817 yılında Avrupa'nın bazı bölgelerinde gıda fiyatları yükseldi. Tahıl kıtlığı, özellikle yoksul halkı ağır biçimde etkiledi.
İsviçre, Almanya'nın bazı bölgeleri ve Britanya Adaları'nda açlık ve yoksulluk arttı.
Bazı kentlerde ekmek fiyatlarının yükselmesi toplumsal huzursuzluklara ve protestolara yol açtı.
Avrupa, aynı zamanda Napolyon Savaşları'nın ardından yaşanan ekonomik sorunlarla mücadele ediyordu.
Dolayısıyla iklim kaynaklı tarım krizi, zaten kırılgan olan ekonomik ve toplumsal düzeni daha da sarstı.
Kıtlık, hastalıklar ve ekonomik sıkıntılar birbirini besleyen bir felaket zincirine dönüştü.
İklim değişti, insanlar göç etti
Kuzey Amerika'da yaşanan ürün kayıpları ve ekonomik sıkıntılar, bazı ailelerin yaşadıkları bölgeleri terk etmesine neden oldu.
Özellikle New England'dan batıya doğru gerçekleşen göçlerde, 1816'nın olumsuz hava koşulları önemli etkenlerden biri olarak değerlendiriliyor.
İnsanlar daha verimli topraklara ve daha elverişli iklim koşullarına ulaşmaya çalışıyordu.
Böylece Endonezya'daki bir yanardağ patlamasının etkileri, binlerce kilometre uzaktaki yerleşimlerin nüfus hareketlerinde bile hissedildi.
Yazın gelmediği yıl edebiyat tarihini de değiştirdi
1816'nın olağan dışı yazı, yalnızca tarım ve ekonomi tarihini değil, edebiyat tarihini de etkiledi.
İngiliz yazar Mary Shelley, aynı yıl İsviçre'de Cenevre Gölü yakınlarında Lord Byron, Percy Bysshe Shelley ve arkadaşlarıyla birlikte bulunuyordu.
Sürekli yağışlar ve soğuk hava nedeniyle kapalı mekânlarda geçirilen zamanlarda, topluluk birbirine korku hikâyeleri anlatmaya başladı.
Mary Shelley'nin daha sonra Frankenstein adıyla yayımlanacak romanının fikri de bu ortamda doğdu.
Lord Byron ise aynı yıl, güneşin söndüğü karanlık bir dünyayı anlattığı Darkness adlı şiirini kaleme aldı.
Böylece iklim felaketi, dolaylı biçimde dünya edebiyatının en tanınmış eserlerinden bazılarının ortaya çıkışına da katkıda bulundu.
Peki Osmanlı toprakları bu felaketten etkilendi mi?
1816'daki volkanik soğuma küresel ölçekte yaşansa da etkileri her bölgede aynı şiddette hissedilmedi.
Osmanlı coğrafyasındaki sıcaklık ve yağış değişimlerinin Tambora patlamasıyla ilişkisi, Avrupa ve Kuzey Amerika'daki kadar ayrıntılı belgelenmiş değildir.
Bu nedenle Osmanlı topraklarında yaşanan belirli bir kıtlığı veya toplumsal olayı doğrudan Tambora'ya bağlamak için bölgesel iklim kayıtlarına ve tarihî belgelere ihtiyaç vardır.
Ancak Tambora örneği, Osmanlı tarihi açısından da önemli bir soruyu gündeme getiriyor:
İklimdeki değişimler, imparatorlukların tarımsal üretimini, vergi gelirlerini, nüfus hareketlerini ve toplumsal düzenini ne ölçüde etkiliyordu?
Küçük Buzul Çağı ve Anadolu'daki kuraklıklar üzerine yapılan araştırmalar, bu sorunun tarihçiler için giderek daha önemli hâle geldiğini gösteriyor.
1816'dan günümüze: İklim yalnızca doğanın meselesi değil
Tambora patlaması doğal bir olaydı. Günümüzde yaşanan küresel ısınmanın temel nedeni ise insan faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı birikimi.
Bu nedenle 1816'daki volkanik soğuma ile günümüzdeki iklim değişikliğini aynı olaymış gibi değerlendirmek doğru değil.
Bununla birlikte Tambora felaketi, iklim sistemindeki değişimlerin toplumlar üzerindeki etkilerini anlamak açısından önemli bir tarihî örnek sunuyor.
Sıcaklıkların değişmesi yalnızca termometrelerde görülen bir farklılık değildir.
Tarım ürünlerinin azalması, gıda fiyatlarının yükselmesi, göç hareketleri ve toplumsal huzursuzluklar gibi birbirine bağlı sonuçlar doğurabilir.
1815'te Endonezya'da patlayan bir yanardağ, ertesi yıl Avrupa'daki bir çiftçinin hasadını, Amerika'daki bir ailenin göç kararını ve İsviçre'deki bir yazarın hayal dünyasını etkileyebildi.
İklim tarihi bize yalnızca geçmişte havanın nasıl olduğunu anlatmaz.
İnsanların doğayla kurduğu ilişkinin, medeniyetlerin kaderinde ne kadar belirleyici olabileceğini de gösterir.
COP31'e doğru: Tarihin iklimle imtihanı — 3. bölüm
#gdhtarih