Afganistan'ın başkenti Kabil'de bulunan tarihî Bala Hisar Kalesi, son yılların dikkat çekici arkeolojik çalışmalarından birine sahne oluyor. Ağa Han Kültür Vakfı tarafından yürütülen kazı ve restorasyon çalışmalarında, kalenin farklı dönemlerdeki kullanımına ilişkin önemli bulgular elde edildi.
Kabil'in eski şehir merkezine hâkim bir tepede bulunan kalede yapılan araştırmalar, bölgenin iki bin yılı aşkın süredir yerleşim, savunma, yönetim ve dinî faaliyetler için kullanıldığını ortaya koyuyor.
Kazılarda antik sikkeler, Budist heykellerine ait parçalar, İslam dönemine tarihlenen sırlı seramikler, kandiller, çanak çömlekler ve farklı dönemlere ait mimari kalıntılar bulundu.
Ancak araştırmacıların en fazla dikkatini çeken buluntular, Budist manastırlarına ait yapılar ile Babür döneminden kalan saray kompleksi oldu.
Kayaların içine oyulmuş yıldız biçiminde havuz
Kazılarda ortaya çıkarılan en ilginç yapılardan biri, kalenin üst kesimindeki ana kayaya oyulmuş yıldız biçimindeki havuz oldu.
Havuzun yakınında Babür dönemine ait bir sarayın kalıntıları tespit edildi. Sarayda duvar resimleri, hamam bölümleri ve tahtı andıran mimari bir yapı bulundu.
Araştırmacılar, havuzun saray kompleksinin bir parçası olduğunu değerlendiriyor. Ancak yapının kesin tarihi ve hangi amaçla kullanıldığı henüz belirlenemedi.
Havuzun süsleme, yıkanma veya tören amacıyla kullanılmış olabileceği üzerinde duruluyor.
Bu buluntular, Bala Hisar'ın yalnızca askerî bir kale olmadığını, aynı zamanda hükümdarların yaşadığı ve saray hayatının sürdürüldüğü önemli bir merkez olduğunu gösteriyor.
İslam öncesi döneme ait Budist manastırları
Kazıların en önemli sonuçlarından biri de kalenin İslam öncesi tarihine ilişkin yeni bulguların ortaya çıkarılması oldu.
Arkeologlar, Budist manastırlarıyla bağlantılı yapı kalıntıları ve Budist heykellerine ait parçalar tespit etti.
Bu keşifler, Afganistan'ın İslamiyet öncesindeki dinî ve kültürel geçmişine ilişkin önemli bilgiler sunuyor.
Bugünkü Afganistan toprakları, antik çağlarda Hindistan, Orta Asya ve İran dünyası arasındaki ticaret yollarının kesiştiği bir bölgeydi.
Budizm, özellikle Kuşan İmparatorluğu döneminde bölgede geniş bir yayılma alanı bulmuştu. Bamyan'daki dev Buda heykelleri de bu tarihî mirasın en tanınmış örnekleri arasındaydı.
Bala Hisar'daki yeni buluntular, Kabil'in de bu dinî ve kültürel ağın önemli merkezlerinden biri olduğunu gösteriyor.
Bununla birlikte araştırmacılar, keşfedilen Budist yapıların kesin tarihlendirmesinin henüz tamamlanmadığını belirtiyor.
Babür'ün 1504'te ele geçirdiği şehir
Bala Hisar Kalesi'nin tarihindeki önemli dönemlerden biri de Babür İmparatorluğu'nun kuruluş yıllarıydı.
Hindistan'daki Babür İmparatorluğu'nun kurucusu Babür Şah, 1504 yılında Kabil'i ele geçirdi.
Bu tarihten sonra şehir, Babür'ün siyasi ve askerî faaliyetlerinde önemli bir merkez hâline geldi.
Babür, Kabil'i yalnızca askerî bir üs olarak değil, bahçeleri, sarayları ve kültürel hayatıyla gelişen bir şehir olarak değerlendirdi.
Yeni kazılarda ortaya çıkarılan saray kalıntıları, Kabil'in Babür dönemindeki mimari ve saray kültürüne ilişkin önemli bilgiler sağlıyor.
Duvar resimleri, hamamlar ve kayaya oyulmuş havuz, kalenin surlarla çevrili askerî bir yapı olmanın ötesinde, seçkin bir yaşam alanı olarak da kullanıldığını ortaya koyuyor.
İngilizlerin yıktığı tarihî kale
Bala Hisar, yüzyıllar boyunca Afganistan'ın siyasi ve askerî tarihinde önemli rol oynadı.
Kabil'e hâkim konumu nedeniyle kaleyi kontrol eden güçler, şehrin savunması ve yönetimi üzerinde büyük avantaj elde ediyordu.
Kale, farklı dönemlerde hükümdarların ikametgâhı, askerî garnizon, cephanelik, idari merkez ve hapishane olarak kullanıldı.
Ancak tarih boyunca birçok kez saldırıya uğradı ve tahrip edildi.
En ağır yıkımlardan biri 1879 yılında, İkinci İngiliz-Afgan Savaşı sırasında yaşandı.
İngiliz temsilcisi Sir Louis Cavagnari ve beraberindekilerin Kabil'de öldürülmesinin ardından İngiliz kuvvetleri Bala Hisar'ın önemli bölümlerini tahrip etti.
Sonraki yıllarda yaşanan savaşlar ve askerî faaliyetler de tarihî yapıya zarar verdi.
Sovyet işgali, iç savaş ve yakın dönem çatışmaları, kalenin mimari bütünlüğünü daha da zayıflattı.
Kazılarda 11 metre derinliğe ulaşıldı
Bala Hisar'daki arkeolojik araştırmalar beş ayrı kazı alanında yürütülüyor.
Kazı noktalarından birinde yaklaşık 11 metre derinliğe ulaşıldı. Bu derinlik, kalenin söz konusu bölümünde yüzyıllar boyunca biriken arkeolojik tabakaların kalınlığını gösteriyor.
Araştırmacılar, geleneksel kazı yöntemlerinin yanı sıra yer altı radarı ve üç boyutlu lazer tarama teknolojilerinden de yararlanıyor.
2018 yılında başlayan kapsamlı koruma çalışmaları, 2021'de Taliban'ın yeniden iktidara gelmesinin ardından bir süre kesintiye uğradı. Çalışmalar 2022'den itibaren genişletilerek sürdürüldü.
Projenin uzun vadeli hedefi, Bala Hisar'ı bahçeleri, müzesi ve ziyaretçi alanları bulunan bir arkeoloji parkına dönüştürmek.
Kabil'in iki bin yıllık tarihi yeniden ortaya çıkıyor
Bala Hisar Kalesi'ndeki araştırmalar henüz tamamlanmış değil.
Arkeologlar, bölgedeki en eski yerleşimin kesin tarihini, Budist yapıların hangi dönemlere ait olduğunu ve yıldız biçimindeki havuzun özgün işlevini belirlemek için çalışmalarını sürdürüyor.
Buna rağmen elde edilen bulgular, kalenin Afganistan tarihindeki önemini yeniden ortaya koymuş durumda.
İslam öncesi Budist manastırlarından Babür saraylarına, İngiliz-Afgan savaşlarından günümüzün askerî yapılarına kadar uzanan tarihî katmanlar, aynı alanda bir arada bulunuyor.
Bala Hisar'da sürdürülen kazılar, yalnızca eski bir kalenin geçmişini değil, Kabil'in iki bin yılı aşan siyasi, dinî ve kültürel dönüşümünü de gün yüzüne çıkarıyor.