- UAD, Gambiya'nın Myanmar aleyhine açtığı soykırım davasında nihai kararını 19 Kasım'da TSİ 12.00'de açıklayacak.
- Dava, Myanmar ordusunun 2017'de Arakanlı Müslümanlara yönelik operasyonlarının Soykırım Sözleşmesi'ni ihlal ettiği iddiasına dayanıyor.
- Kararda Myanmar'ın doğrudan soykırım suçundan sorumlu tutulması, UAD'nin devlet sorumluluğuna ilişkin içtihadında bir ilk olacak.
- İstanbul Medeniyet Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Abdurrahman Erol'a göre karar, Güney Afrika-İsrail davasının yanı sıra bekleyen diğer soykırım davaları açısından da hukuki önem taşıyor.
Birleşmiş Milletlerin (BM) yargı organı Uluslararası Adalet Divanı (UAD), Gambiya'nın Myanmar aleyhine Arakanlı Müslümanlara (Rohingya) yönelik eylemler nedeniyle açtığı soykırım davasında nihai kararını açıklıyor.
Divan Başkanı Japon yargıç Yuji Iwasawa, kararı 19 Kasım'da TSİ 12.00'de Barış Sarayı'nda okumaya başlayacak.
Bu karar, UAD'nin Bosna Hersek-Sırbistan ve Hırvatistan-Sırbistan davalarının ardından soykırım iddialarının esasına ilişkin vereceği üçüncü karar olacak.
Dava neyle ilgili?
Myanmar ordusu, Ağustos 2017'de Arakan eyaletinin kuzeyinde "temizleme operasyonları" başlattı. Katliamlar, tecavüzler ve köylerin yakılması nedeniyle yüz binlerce Arakanlı Müslüman Bangladeş'e sığınmak zorunda kaldı.
Gambiya, 11 Kasım 2019'da UAD'de Myanmar aleyhine dava açtı. Suçların işlendiği bölgeyle doğrudan bağı bulunmayan bir devlet, ilk kez yalnızca Soykırım Sözleşmesi'ne taraf olmasına dayanarak böyle bir dava açtı.
UAD, 23 Ocak 2020'de oy birliğiyle geçici tedbir kararı aldı. Divan, Myanmar'ın Arakanlı Müslümanlara karşı soykırım kapsamındaki eylemleri önlemesini, ordusunun ve kontrolündeki grupların bu eylemleri işlememesini sağlamasını, delilleri korumasını ve her altı ayda bir rapor sunmasını istedi. Divan, o tarihte ülkede kalan yaklaşık 600 bin Arakanlı Müslümanın "son derece korunmasız" olduğunu tespit etti.
Myanmar, 2021'de dört ön itiraz sundu. Gambiya'nın İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) adına hareket ettiğini, dava açma ehliyetinin bulunmadığını, Sözleşme'nin 8. maddesine koyduğu çekincenin davayı engellediğini ve taraflar arasında bir uyuşmazlık bulunmadığını savundu.
Divan, 22 Temmuz 2022'de Myanmar'ın itirazlarının tamamını reddetti. UAD, soykırım yasağından doğan yükümlülüklerin "erga omnes partes" (tüm taraf devletlere karşı) niteliği taşıdığını ve her taraf devletin ortak menfaati savunmak için dava açabileceğini vurguladı.
Mağdurlar ve tanıkların kapalı oturumlarda dinlendiği esasa ilişkin duruşmalar 12-29 Ocak 2026'da yapıldı. Davaya müdahil olan Kanada, Danimarka, Fransa, Almanya, Hollanda, İngiltere, Maldivler, Slovenya, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Belçika ve İrlanda olmak üzere 11 ülke de yazılı beyanda bulundu.
Gambiya'nın iddiaları
Gambiya, Myanmar ordusunun Arakanlı Müslümanları yok etmek amacıyla öldürme, ciddi bedensel ve zihinsel zarar verme, grubun fiziksel olarak yok olmasına yol açacak yaşam koşulları dayatma ve doğumları engelleme eylemlerini kasten gerçekleştirdiğini öne sürüyor.
Gambiya, Myanmar'ın soykırım işlediğinin, soykırımı önlemediğinin ve cezalandırmadığının tespit edilmesini talep ediyor. Ayrıca faillerin yargılanmasını, Arakanlı Müslümanların güvenli dönüşünün sağlanmasını, mülklerinin iadesini, "Rohingya" kimliğiyle tanınma haklarının güvenceye alınmasını, tazminat ve tekrarlamama güvencesi verilmesini istiyor.
Myanmar'ın savunması
Myanmar, soykırım suçlamasını reddederek operasyonların Arakan Rohingya Kurtuluş Ordusunun (ARSA) Ağustos 2017'de sınır karakollarına düzenlediği saldırılara karşı yürütülen "terörle mücadele" operasyonları olduğunu savunuyor.
Myanmar ayrıca soykırım kastına dair doğrudan delil bulunmadığını, BM raporlarının yargısal süreçler dışında hazırlandığını ve bunlara ağırlık verilmemesi gerektiğini iddia ediyor.
Bir devlet ilk kez doğrudan soykırımdan sorumlu tutulabilir
UAD, bugüne kadar hiçbir devleti soykırım işlemekten doğrudan sorumlu tutmadı.
Divan, Bosna Hersek davasında Temmuz 1995'teki Srebrenitsa katliamının soykırım olduğunu tespit etmiş ancak bu eylemleri Sırbistan'a atfetmemişti. Sırbistan'ı yalnızca soykırımı önleme ve cezalandırma yükümlülüğünü ihlal etmekten sorumlu bulmuştu. Hırvatistan-Sırbistan davasında ise her iki tarafın soykırım iddiası reddedilmişti.
Bu nedenle Myanmar'ın bir devlet olarak soykırımdan doğrudan sorumlu tutulması ihtimali, kararı tarihi kılabilecek en önemli unsurlardan biri olarak değerlendiriliyor.
Divanın soykırım iddiasını reddetmesi halinde dahi Myanmar'ın soykırımı önleme ve cezalandırma yükümlülüklerini ya da geçici tedbirleri ihlal ettiğine hükmetmesi mümkün görünüyor.
Davanın en kritik sorusu: Soykırım kastı nasıl ispatlanacak?
Davaya ve kararın olası etkilerine ilişkin AA muhabirine değerlendirmelerde bulunan İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Milletlerarası Hukuk Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Dr. Abdurrahman Erol, kararın etkisinin Myanmar'ın ötesinde Güney Afrika-İsrail davasında da yakından izleneceğini söyledi.
Erol'a göre davanın düğüm noktası, soykırım kastının nasıl ispat edileceği.
UAD'nin 2007'deki Bosna Hersek kararında soykırımın ispat eşiğinin çok yükseğe çıkarıldığını hatırlatan Erol, Divanın soykırım kastının bir davranış örüntüsünden çıkarılması durumunda bunun "tek makul çıkarım" olması gerektiğine hükmettiğini belirtti.
Bu standardın, devlet sorumluluğunu bireysel ceza sorumluluğu gibi ele aldığı ve dolaylı delillerle soykırımın ispatını neredeyse imkansız kıldığı gerekçesiyle eleştirildiğini aktaran Erol, Divanın 2015'teki Hırvatistan-Sırbistan kararında da bu yaklaşımı büyük ölçüde tekrarladığını kaydetti.
Erol, "Myanmar mevcut içtihadın aynen sürdürülmesini istiyor. Kararla, Divanın bu yüksek ispat eşiğini eldeki delillere nasıl uygulayacağını ve bir açıklık getirip getirmeyeceğini göreceğiz." dedi.
Kararın Güney Afrika-İsrail davasına etkisi
Erol, kararın Güney Afrika'nın İsrail aleyhine açtığı soykırım davasında yakından izleneceğini, zira iki davanın da aynı Sözleşme'ye dayandığını vurguladı.
Divanın Soykırım Sözleşmesi'ni yorumlama biçiminin, delilleri değerlendirme yönteminin ve soykırım kastını tespit ölçütlerinin Güney Afrika'nın davası açısından doğrudan önem taşıyacağını söyleyen Erol, şu değerlendirmede bulundu:
"Bu karar Güney Afrika-İsrail davasının sonucunu belirlemese de büyük oranda etkileyecek çünkü iki dava aynı hukuki sorulara cevap arıyor."
Dr. Erol, kararın Ukrayna-Rusya, Nikaragua-Almanya ve Kongo-Ruanda davaları gibi bekleyen diğer soykırım davalarına da yön vereceğini belirtti.
Arakanlı Müslümanlara yönelik 2017 operasyonları
Myanmar'ın Arakan eyaletinde 2012'de Budistler ile Müslümanlar arasında çatışmalar çıkmış, olaylarda çoğu Müslüman binlerce kişi katledilmiş, yüzlerce ev ve iş yeri ateşe verilmişti.
Arakan'daki sınır karakollarına 25 Ağustos 2017'de düzenlenen eş zamanlı saldırıları gerekçe gösteren Myanmar ordusu ve Budist milliyetçiler, kitlesel şiddet eylemleri başlatmıştı.
Myanmar ordusunun 2017'deki "temizleme operasyonları", öldürmeler ve cinsel şiddet ortamında 740 binden fazla Arakanlı Müslümanı bölgeden kaçmaya zorladı. BM uzmanları bu eylemleri "soykırım eylemleri" olarak nitelendirdi.
BM'ye göre Ağustos 2017'den sonra Arakan'daki baskı ve zulümden kaçarak Bangladeş'e sığınanların sayısı 900 bini geçti. Uluslararası insan hakları kuruluşları, uydu görüntüleriyle yüzlerce köyün yok edildiğini ortaya koydu. BM ve uluslararası insan hakları örgütleri, Arakanlı Müslümanlara yönelik şiddeti "etnik temizlik" ya da "soykırım" olarak adlandırıyor.