Türkiye muazzam bir hızla kentleşti, kentlerimizin bir çok problemi var, bunların başında da kentlerin kimliği meselesi geliyor. Türkiye’nin kentlerin ve kentlilerin problemlerini acilen tartışması gerekiyor. Ancak belediyelerdeki yolsuzluk ve yozlaşmaları konuşmaktan, kentlerin problemlerini tartışamıyoruz. Bugün belediyelerde yolsuzluk ve yozlaşmalar olmasaydı, kentler üzerine neler konuşabilirdik üzerine bir deneme yapalım. Bakın yolsuzluk ve yozlaşmalar bize kamu kaynakları dışında hangi değerlerimizi, bilhassa da estetik ve kültürel değerlerimizi nasıl kaybettiriyor?
İnsanları diğer canlılardan ayıran temel özelliği kültürel bir varlık olmasıdır. İnsan içinde yaşadığı kültür tarafından biçimlendirilirken, aynı zamanda o kültürü etkiler, zaman içinde gelişiminin dinamiğini yaratır.
İnsanın var olması bir yerde var olmadır. Var olduğu bu yer soyut bir mekan değildir. Semboller, işaretler, taşır. Söz konusu semboller, işaretler orada yaşayanların kültürü içinden yorumlanarak içinde yaşanan mekan anlamlı bir yer haline getirilir. Eğer soyut bir mekan içinde yaşayanlar için anlamlı hale getirilmişse o yerin kimlikli olduğunu söyleyebiliriz. İnsanların onurlu yaşam haklarının gerçekleştirilebilmesi ancak böyle kimlikli yerlerde olur.
Bir yerin kimlikli hale gelmesini sadece o yerdeki binaların biçimleriyle veya peysaj özellikleriyle açıklamayız. O yerde gerçekleştirilen faaliyetler, bu faaliyetlerin yarattığı insan yoğunluğu ve etkileşme biçimlerinin yarattığı anlamlar da kimliğin oluşumuna katkıda bulunur. Bir başka deyişle kimlik, faaliyetler ve fiziki çevrenin bütünlüğüne ilişkin bir niteliktir. Bir yerin kimliğinin biçimlenişi temelde tarihsel bir olgudur. Zaman içinde oluşmuştur. Ancak bu kimlik donmuş değildir, her gelen neslin ona katkıda bulunması mümkündür. Bu bakımdan kimlik, sadece geçmişin değil, şimdiki zamanın ve geleceğin içinde de gelişebilir. Başarılması gereken de budur: Kimlik sürekli olarak yeniden ve yeniden üretilmelidir.
Bir yerin kimliğine böyle tarihsellik içinde yaklaşmanın gerekliliği kabul edilince, bu yaklaşıma açıklık kazandırmak için onun uygulamada ortaya çıkaracağı bazı sorunları da irdelemek gerekir. Tarihsel oluşum iyi yönetilemezse eskiden kimlikli olan bir yer kimliğini yitirebilir, kimliksizleşebilir. Bu durumda kimliksizleşmeden ne anlaşılacağına da açıklık kazandırmak gerekir. Bir yerde yer alan faaliyetler nitelik değiştiriyorsa, binalar işlevini kaybediyorsa, yıpranıyorsa o yer orada yaşayanlar için olumlu anlamlar üreterek, yaşam kalitesine katkıda bulunma özelliğini yitirdiyse kimliksizleşmiştir. İnsanlara, çekici gelmez, huzur getirmez vb. Bir kentteki bir yerin yitirilmiş kimliğinin yeni koşullarda başarılı bir biçimde yeniden üretilmesinin yolu, o yerin geçmişteki nostaljik hatıralarını yeniden üretmeye çalışmaktan geçmez. Çünkü tarihin akışını durdurarak bir kimlik korunmuş olmaz. Çözüm geleceğin koşullarında geçmişle ilişkileri olan yeni kimlikleri oluşturmaktır. Çözüm tarihi dondurarak değil ancak tarihin akışının sağlanmasıyla bulunabilir.
İşte bu nokta modern toplumların tarih bilincini hatırlamakta yarar vardır. Modern toplumların tarih bilinci akıp giden zamanda geçmiş, hal ve geleceğin sürekliliğinin farkında olmak diye formüle edilmektedir. Aslında bu tarih bilinci geçmişe hapsolmuş değildir, temelde geleceğe yönelmiştir. Geçmiş hal ve gelecek sürekliliğini kurmaya çalışması geleceğin projesinin başarısını artıracak bir sürekliliği kurmak içindir. Tarihsel süreç içinde yeni kimliklerin oluşturulmasından söz edildiğinde bu kimlikte geçmişten gelenler bulunacaktır, ama geçmişte donmuş değildir, geleceğin vizyonunu içermektedir.
Bir kentin kimliği üzerinden konuşulmaya başlandığında iki eğilimin yarıştığı görülür. Bir sanayi kenti, bir turizm kenti, bir liman kenti denildiğinde bu tanımlamalar o kent hakkında bize genel bir fikir verir. Bu durumda ele alınan kent genel bir kategoriye sokularak kimliği tanımlamaktadır. Bu kimlik sorununa sosyolojik bakış açısını içermektedir. Çoğu kez bu bakış açısı bizi doyurmaz, biz kentin genel özellikleri üzerinden değil, farklılıkları üzerinden onun kimliğini tanımlamaya çalışırız. Bugün kentlerin kimliksiz olduğu söylendiğinde kentler arası farklılıkların kalmadığı söylenmek istenmektedir.
Aslında bir kent üstünde konuşulmaya başlandığında kenti tanımlamak istediğinizde, bu tanımlamanın yeterli olabilmesi için, o kentin hem genel kategoriler içinde bir yere oturtulması, hem de farklılığının vurgulaması gerekir. Ama bir kentin kimliğinin yeniden üretilmesi denildiğinde de farklılığın yeniden üretilmesinden söz etmek gerekecektir. Kent düzeyinde kimliğin üretilmesi denildiğinde, bu farklılıkların nasıl üretileceği üzerinde durmak merkezi bir konum kazanmaktadır. Bu farklılığın da kültürel ve tarihsel olacağı açıktır.
Bu sürecin en kritik öğesi gelecek tasavvurunun nasıl ortaya çıkacağıdır. Günümüzün anlayışı içinde, demokratik toplumlarda geleceğe yönelmekte, genellikle o toplumda müzakere edilmiş üzerinde uzlaşma sağlanmış vizyonlardan yararlanıyoruz. Çoğu kez vizyonun içeriği tartışılırken misyon kavramıyla karıştırıldığını görüyoruz. Misyon bir kentin günümüzdeki işlevlerine işarete etmektedir. Oysa vizyonda o kentin var olan işlevlerini aşarak yeni işlevler edinmesi olanaklarına ve gerekliliklerine dayanılmaktadır. Ayrıca vizyon sözcüğünün içerdiği görsel olana bir atıf yapma özelliğini de akılda tutmakta yarar vardır.
Kentlerin kendi tarihsellikleri içinde demokratik olarak oluşturdukları vizyonlarla geleceğe yönelmekte olmasının gerekliliğini ortaya koyduktan sonra bu vizyonla kent kimliğin ilişkisinin nasıl kurulduğuna da açıklık kazandırmak gerekir. Bu vizyon daha önce üzerinde durulan iki türdeki kimlik konusunu da içermek durumundadır. Kent vizyonları kentin gelecekteki işlevini tanımladığında genel kategoriler türü bir kimlik tanımı yapmış olmaktadır. Ama bir kent vizyonu sadece bu konu üzerinde durursa eksik kalmış olur. Bu vizyonun kentin nasıl bir farklılık üreteceği üzerinde de durması gerekir. Günümüzün yerellikleri içinde üretilen bu farklılıklar sadece o yerelin kimliği olmakla kalmaz, aynı zamanda da o yerellik için bir kaynak haline gelir.
Bu farklılığın üretilmesini sadece geçmişin kültürel ögelerine atıflarda aramak tek başına yeterli olmaz. Hele, hele yöneticilerin değer yargılarını yansıtan yeni tarihler icat etmek çok tehlikeli sonuçlar doğurur. Öncelikle unutulmaması gereken bu farklılıkların yaratılmasının bir tasarım konusu da olabildiğidir. Farklılıkların yaratılmasında bu olanağın çok başarılı olarak kullanıldığı örneklerin sayısı az değildir. Ama yine unutulmaması gereken ikinci konu kimliklerin ve farklılıkların üretilmesinin demokratik ve katılımcı süreçler içinde gerçekleştirilmesidir. Yoksa kentlerin kimlik yaratması gerekliliği yöneticilerin kendi tercihlerini emrivakiler halinde yaşam geçirmeye çalışmalarının gerekçesini oluşturmamalıdır. Kimlik ancak demokratik etkileşim içinde oluşturulduğunda o kentin, o toplumun kimliği olur.
Belediyelerdeki yolsuzluk ve yozlaşmalar Türkiyeye neler neler kaybettiriyor? Syasi partiler, siyasetçiler, gazeteciler, aydınlar ve vatandaşlar belediyelerdeki hırsızlara değil; kentlere, kentlerin kimliğine ve kentlilerin haklarına sahip çıkmalılar…