Mardin’deyim, dün Mardin yakınlarındaki Süryani Kadim Ortodoks cemaatinin en önemli dini merkezlerinden biri olan Deyrulzafaran Manastırını bugün de nasip olursa Midyat yakınlarındaki Mor Gabriel Manastırını (Deyrulumur Manastırı) ziyaret edeceğim. Bu vesileyle daha önce de ziyaret ettiğim Süryanilerin tarihine, talep ve sorunları üzerine yazmak isterim…
Süryaniler, ilk defa topluca Hıristiyan olan ve Hz. İsa’yla halen aynı dili konuşan kadim bir halk... Ne yazık ki, onlar da Osmanlı coğrafyasının her halkı gibi 19. yüzyıldan itibaren büyük acılar çekmişler. 20 yüzyılda da din ve vicdan hürriyetinin zedelendiği dönemlerden, ekonomik sıkıntılardan ve PKK terör örgütünün baskılarından dolayı Süryaniler Türkiye dışına göç etmek zorunda kalmışlar… Bugün ise, Türkiye’nin demokratikleşme, din ve vicdan hürriyetinde sağlanan gelişmelerle ortaya çıkan iyimser havayı, hepimiz gibi paylaşıyorlar. Tabiatıyla hali hazırda bütün meseleleri çözülmüş değil, bu meselelerin çözümünü bekliyorlar ama müspet havanın tesiriyle, vaktiyle Türkiye’den ayrılmış birçok Süryani, köylerine ve evlerine dönüyor. Eski evler restore ediliyor, bölge mimarisine uygun çok güzel evler inşa ediliyor. İstanbulda özel izinle bir Süryani Kilisesi inşa edildi. Tıpkı suların temizlenmesiyle balıkların Haliç’e dönmesi gibi, siyasi iklim özgürlükle temizlendikçe Süryaniler de geri dönüyorlar. Nitekim uzun bir aradan sonra Süryani şenlikleri, festivalleri geniş bir katılımla gerçekleştiriliyor... Ancak Süryaniler hala din adamı yetiştirmek, terk ettikleri mülklerinin işgallerinin sona erdirilmesi ve vakıf mallarının mülkiyet tartışmaları gibi meselelerini çözebilmiş değiller. Halbuki tarihi olarak Müslümanların Süryanilerle ilişkileri çok iyi olmuştur.
Süryaniler, İslam medeniyetinin gelişip serpilmesine, eski Yunanca, Latince gibi birçok dilden yaptıkları tercüme ve kültürleriyle fevkalade mühim katkılarda bulunmuşlardır. İmkan verildiğinde bugün de katkıda bulunacaklarından şüphe yoktur. Bu bakımdan üniversitelerde bir an önce Süryani filolojisi, tarihi ve ilahiyatı kürsüleri ihdas edilerek bu yol yeniden açılmalıdır. Bu sadece özgürlük ve kültürel çoğulculuk açısından değil, bölge ekonomisi açısından da çok faydalı olacaktır. Bu konudaki gelişmeler, dünyadaki 20 milyon Süryani’nin, ki sadece Suriye’de 1 milyon Süryani vardır, bölgeye hac mekanı olarak ziyaret etmesiyle turizmi ve ticareti tahminlerin ötesinde hareketlendirecektir. Şimdi, Mardin-Midyat bölgesinin Süryaniler açısından neden önemli olduğundan bahsedelim.
Süryanilerin ataları Şemsi, yani, güneşe tapanlardır. Bu bakımdan bu halkın ve bazı manastırların neredeyse 5000 yıl geriye giden bir tarihlerinden bahsediliyor. Araştırmacı Hans Hollerweger’ın Turabdin adlı kitabından bölgenin tarihine kısaca bakalım:
Turabdin: Tanrının Hizmetkarları Dağı
“Romalılar, Turabdin, yani Hizmetkarlar Dağı adını eski topluluklarından almıştı. Bu ad, daha sonraları 4.yüzyıldan itibaren kurulan manastırlarda yaşayan keşişlere atfedilerek, Hıristiyan bakış açısına göre, Tanrı Hizmetkarlarının Dağı’na dönüştü. Hıristiyanlık, Turabdin’de çok erken dönemlerde kabul edildi. İsa’dan sonra 120 yılında bugünkü Cizre’de bir metropolitlik vardı. Turabdin’deki Süryaniler, halen Aramice’nin bir lehçesi olup, günümüzde Turoyo olarak tanımlanan, Hz. İsa’nın konuştuğu dili konuşuyorlar. Yani, Hıristiyanlığın ilk günlerinden başlayıp, günümüze kadar uzanan kadim bir geleneği devam ettiriyorlar.”
Turabdin: Süryanilerin Hac Mekanıdır
2014 yılında vefat eden Antakya ve Bütün Doğu’nun Patriği ve Süryani Ortodoks Kilisesi’nin Dünyadaki Genel Lideri İğnatius Zakka l. Iwas bölgenin önemini şöyle anlatıyor: “Turabdin bizim için herşeydir. Özellikle Süryani Kilisesi tarihinin öz ve dolu örneğidir. Bunun içindir ki, Turabdin sevgisinin yüreğimizde ayrı bir yeri vardır. Başka bir deyişle, bu yöredeki tarihi kilise ve manastırlarımız, bizler için kutsaldır. Süryani Kilisesi’nin Patriği olarak biz, Turabdin’i, Kudüs’ten sonra ziyaret edilmesi gereken kutsal bir yer sayıyoruz.”
Metropolit Samuel: İnsanlığın Ortak Mirası
Bölgenin önemini, büyük bir gayretle Manastırları restore eden açık sözlü Turabdin Metropoliti Timotheos Samuel Aktaş şöyle ifade ediyor: “Bağrında köklü, parlak bir geçmiş barındıran bu yöre, biz Süryaniler için dünyada benzeri olmayan bir hazinedir. Emsalsiz güzellikteki kilise ve manastırlarımız, Anadolu’nun kültürel zenginliğini arttırırken, Hıristiyan ve insanlık aleminin de ortak bir mirası niteliğindedir. Bu nedenle de bu değerli mirasın korunması için hepimizin büyük bir özen göstermesi gerekir.”
Şeyh Fettullah Efendi’nin Fotoğrafı nereye gitmiş?
Miras deyince bahsetmemiz gereken bir isim de Şeyh Fettullah Efendi’dir. Birinci Dünya Savaşında Ermeni tehcirini vesile bilerek Süryani yerleşimlerine saldırıya hazırlanan eşkıyaya karşı Şeyh Fettullah Efendi ve müritlerinin, “Cesetlerimizi çiğnemeden onları alamazsın” diyen kararlılıkları sayesinde bir çok gayrimüslim vatandaşımızın can ve mal emniyeti sağlanabilmiş. Bundan dolayı da Şeyh Fettullah Efendi’nin fotoğrafı Mardin’deki Deyrulzafaran Manastırı’nın duvarlarına asılmış. Ne yazık ki, Süryanilerin bu kadirşinaslığı hoyrat bir bürokratın müdahalesiyle, fotoğrafın ortadan kaldırılmasıyla sonuçlanmıştı… Fotoğrafın yeniden asılıp asılmadığını sormayı dün unuttum, bugün soralım…