Niyazî-i Mısrî Âsitanesi, tarihte mi kalacak?

Osmanlı'nın en etkili mutasavvıflarından Niyazî-i Mısrî, sürgünlerle geçen ömründe devletle karşı karşıya geldi. Peki onun Bursa'da kurduğu, yüzyıllarca tasavvuf hayatına yön veren âsitanesine ne oldu? Samet Altıntaş, bugün yerinde PTT binası yükselen kayıp dergâhın hikâyesini yazdı.

Samet Altıntaş

Yazan: Samet Altıntaş

· 4 dk okuma

Niyazî-i Mısrî Âsitanesi, tarihte mi kalacak?

Osmanlı tasavvuf tecrübesi yekpare değil, oldukça polifonik. Yani her şeyh efendi, müesses nizamla uyumlu bir diskurun içinde seyrettirmiyor gemisini. Bilakis Osmanlı saltanatına (ve dahi hilafetine) kayıtsız kalan Bayramî-Melamîleri, söz konusu listenin başına yazabiliriz. Bu aldırış etmeme hâli, zaman içinde başka kabuklar üretse de meselenin özünde bir Kerbela tansiyonu olduğu aşikâr. Böylesi bir davranışı sürdüren sufilerden biri de Ehlibeyt damarı yoğun bir şekilde ortaya çıkan/çıkaran ve asıl adı Mehmed olan Niyazî-i Mısrî, şüphesiz.

Prizmatik Sufi Çevreler

Mehmed’in 1618 senesinde Malatya’da başlayan ömrühayatı, 1694’te Limni Adası’nda son bulur. Yetmiş altı yıllık yaşamından bazı manzaraları sıralarsak; gençlik yıllarında sufi çevrelere olan muhalefetini, Kahire’ye gidip Ezher’de aldığı eğitimi, Şeyh Bedreddin’in de ders gördüğü Şeyhuniyye Külliyesi’nde oturan Kadirî mürşidine intisabını, Celvetî tekkesinin şemsiyesi altındaki Sokullu Mehmed Paşa Medresesi’nde halvete girmesini, Kasımpaşa’daki Uşşakî Dergâhı’ndaki misafirliğini, İstanbul’dan taşraya gidip dolaşmasını sayabiliriz. Fakat yirmi dokuz yaşındaki Niyazî’nin Elmalı’dan Uşak’a halifelerinden Mehmed Efendi’yi ziyarete gelen Halvetî şeyhi Ümmî Sinan’la göz göze gelmesi hayatının dönüm noktasıdır. 1647’ye tesadüf eden bu karşılaşma, Niyazî için dokuz yıllık çilenin de başlangıcı olur. Şiir dilinde geleneğini sürdürdüğü Yunus Emre’nin menkıbelerine benzeyen sahnelerin ardından 1656’da bir Halvetî halifesi olarak, Uşak, Çal ve Kütahya’da rehberinden işittiklerini anlatmaya başlar.

Teoplitik Kırılma; Kadızâdeliler-Sivasîler

Bu arada 17. asırda Osmanlı ülkesinde teopolitik kırılmalarından biri yaşanır. İmparatorlukta; dinî ve içtimaî hareket başlatan vâizler zümresinin başını çektiği ve tasavvuf karşıtlığının trend hâline geldiği bu zaman diliminde, Niyazî hakkında da kimi söylentiler duyulur. O da aleyhindeki dedikodular etrafı sarmaya başlayınca, 1661 yılında birkaç müridiyle birlikte Bursa’ya yerleşir. Aslında yazının başlığına ulaştık; ama birkaç cümle daha kurmam icap ediyor. Literatüre Kadızâdeliler-Sivasîler çatışması ya da çekişmesi diye geçen bu sosyolojik hadisenin üçüncü safhasını ateşleyen Vanî Mehmed Efendi’nin karşısına Niyazî-i Mısrî çıkar. Bu mutasavvıf-fakih geriliminde Vanî’nin; Mısrî’nin Bursa’dan Limni’ye sürülmesinde, Babaeski’deki Bektaşî tekkesinin yıktırılmasında, Mevlevî ve Halvetî dergâhlarının kapattırılmasında sorumlu olduğunu not düşelim.

Önce Rodos, Sonra Limni

Niyazî-i Mısrî, Osmanlı’nın ilk başkentinde tekke olarak, Duhterişeref ve Şekerhoca camilerini kullanır. Müntesiplerinin giderek artması ve zikir yapılan mescitlerin yetersiz kalması üzerine Abdal Çelebi adındaki müridi, Ulucami’nin tam karşısına 1669’da bir dergâh inşa ettirir. Bu arada 1674 senesinde, daha evvel Hacı Bayram’ın da vaaz verdiği Edirne-Eski Cami’deki konuşmasında devlet adamlarını tenkit ettiğinden sebep, 19. Sultan IV. Mehmed saltanatında Rodos’a nefyedilir. Dokuz ay sonra Bursa’ya dönen Mısrî, eleştirel tavrını sürdürdüğü için Bursa kadısı Ak Mehmed Efendi’nin şikâyeti üzerine 1677’de, bu kez Limni Adası’na sürgüne yollanır ve on beş yıla yakın bir süre burada tutulur.

Devletin Barajı, Mısrî’nin Markajı

Niyazî-i Mısrî; saltanatı döneminde Cibali, Ayazma Kapısı ve Bedesten yangınları nedeniyle İstanbul’un neredeyse tamamen yandığı 21. Osmanlı padişahı II. Ahmed’in fermanıyla 1692’de yeniden Bursa’ya varır. Bu arada reel politik; 1683’te II. Viyana Kuşatması’nın getirdiği maddi ve manevi yıkımının altında seyrediyordur. Mısrî de bir kez daha Avusturya topraklarına düzenlenecek sefere yaklaşık iki yüz müridiyle birlikte iştirak etmeye hazırlanır. Tam burada derviş-devlet voltajı görünür, tarihin elektrikli hâli açığa çıkar. Devlet kademesi; Mısrî’nin Bursa’dan ayrılmayıp, hayır duayla meşgul olması için bir hattı hümâyun gönderir; ancak Mısrî, sultana bir mektup yazarak bu isteği kabul etmeyeceğini bildirir.

Yetmiş Beş Yaş Yaşında Son Sürgün!

II. Ahmed; Mısrî ve müritlerinin Tekirdağ civarına geldiğini öğrenir, bazı bürokratlar eliyle kendisine bir araba hediye ve dervişlere dağıtılmak üzere önemli miktarda para göndertir. Bu dünyalıkları şiddetle reddeden Mısrî, Edirne’ye ulaştığında, halkın yoğun alakası eşliğinde öğle namazını Selimiye Camii’nde kılar. Saraya uçurulan jurnaller ve olası huruç hareketinden endişe eden Osmanlı yönetimi; Mısrî’yi ayağına bukağı takarak, 1693’te Limni’ye sürer. Otuz kadar müridiyle son dünya toprağı Ege’nin bu adası olur ve ertesi yıl, buradan ahrete doğar.

1925’ten Menderes’e Uzanan Yıkım…

Malum bir tarikatın tam teşekküllü büyük tekkesine asitane deniyor. Her ne kadar Heath Lowry gibi kimi tarihçiler, Limni’deki tekkeyi asitane kabul etseler de Bursa’da uyandırılan dergâhın ayrıca kıymeti haiz. İşte bu merkez tekke; buranın son postnişini Mehmed Şemseddin Ulusoy’un 1936’daki vefatının ardından 1925’te yürürlüğe konan kanun sebebiyle de kaderine terk edilir. Limni’deki türbesinin üstüne süpermarket yapılan Niyazî-i Mısrî’nin ilk dergâhının yerine de (Bursa Alan Başkanlığı’nın kaydına göre) Başvekil Adnan Menderes devrinde, yani 1950’li yıllarda PTT Binası inşa edilir.

Niyazî-i Mısrî Kokusu da Duyulacak mı?

Yadigâr-ı Şems müellifinin aktardığı rivayetin dilinde Niyazî, cuma günleri mutat olduğu üzere Emir Sultan’ın türbesini ziyarete gidermiş. Kent belleğine işlenmiş anlatı; Sordum Sarı Çiçeğe, Dertli Dolap, Şol Cennetin Irmakları, Dağlar ile Taşlar ile Çağırayım Mevlam Seni gibi ilahilerin şairinin yıkıntılar arasında kalmış kabrini, “Buradan Yunus kokusu geliyor…” diyerek, keşfen ortaya çıkaran kişinin Niyazî-i Mısrî olduğunu söyler. Buharalı şeyhin bendelerinden olduğu bilinen Âşık Yunus’un kabri, 2022 senesinde Yıldırım Belediyesi’nin ilgili araziyi kamulaştırmasıyla görünür hâle gelmişti. Acaba resmî yetkililer, şimdi de “Hak’dan ayan bir nesne yok, gözsüzlere pinhan imiş.” diyen Mısrî’nin hatırası adına harekete geçer mi?

Hem belki Niyazî-i Mısrî’nin de kokusu, eski Bursa’da yeniden duyulur.

 

 

Samet Altıntaş’dan diğer yazılar

Podcast

gdh'i Google'da takip edin

gdh'i Google'da Tercih Edilen Kaynaklar'a ekleyin veya Google Haberler'de takip edin.

Yapay Zekâ Özeti

Niyazî-i Mısrî Âsitanesi, tarihte mi kalacak?

Bu özet yapay zekâ tarafından oluşturulmuştur. Doğruluk için haberin tamamını okuyunuz.

Yazı Boyutu

Haberin görünümü bu boyutta görünücek. Göz yorgunluğu olmadan rahat okuma.

Haberi Paylaş

Sayfayı Paylaş

gdh'yi bir arkadaşınıza tavsiye etme ihtimaliniz 0-10 skalasında kaç olur?

Hiç tavsiye etmezdimKesinlikle tavsiye ederim