Türkçede "kaza" kelimesi, sorumluluğu görünmez bir kadere devretmenin en konforlu sığınağıdır. Oysa kaza diye bir şey yoktur; körleşmiş bir dikkatsizlik, kural tanımazlık ve halkaları tek tek birleşen bir ihmaller zinciri vardır.
Silivri Açıklarındaki Skandal: Bir Felaketin Anatomisi
Silivri açıklarında çarpışan iki gemiye ilişkin tamamlanan bilirkişi ön raporu, "kaza" denilen olayın aslında göz göre göre gelen bir sistem krizi olduğunu kanıtlıyor. Rapordaki bulgular bir talihsizliği değil, bütünsel bir denetimsizlik ve lakayıtlığı belgeliyor:
- ALSU Gemisi: İlk vardiyasına çıkan tecrübesiz bir nöbetçi zabit, yanında hiçbir gözcü olmadan tek başına bırakılmış. Geminin kaptanı ise çarpışma anında kamarasında uyuyor.
- Tuğberk İmamoğlu Gemisi: Geminin konum ve kimlik bilgilerini yayınlayan AIS cihazı kapalı veya arızalı; üstelik gemi aniden sancağa kırarak tehlikeli bir manevra yapıyor.
- Kök Neden: Çift taraflı köprüüstü disiplinsizliği, farkındalık kaybı ve ALSU’daki gözcüsüzlük felaketin asli nedeni olarak saptanıyor.
Teorik Çerçeve: İhmal Zinciri Nasıl Birleşir?
Akademik literatür, felaketlerin tek bir anlık hatayla gerçekleşmediğini açıklar:
- İsviçre Peyniri Modeli (James Reason): İngiliz psikolog James Reason’a göre güvenlik sistemleri İsviçre peyniri dilimleri gibidir. Her dilimde delikler (zafiyetler) vardır. Felaket, ancak tüm dilimlerdeki delikler (denetimsizlik, tecrübesizlik, uyuyan kaptan, arızalı cihaz) aynı hizaya geldiğinde kaçınılmaz olur.
- Normal Kaza Teorisi (Charles Perrow): Sosyolog Perrow, karmaşık ve sıkı bağlaşık sistemlerde küçük insan hatalarının sistemik ihmallerle birleştiğinde zincirleme reaksiyona dönüştüğünü vurgular.
Dünyadan Kaza Maskeli İhmal Tabloları
Tarihin sayfalarını karıştırdığımızda, "kaza" kılıfına uydurulmuş büyük felaketlerin arkasından hep aynı insan kibri ve ihmali çıkar:
- Çernobil Nükleer Felaketi (1986): Bir "teknik kaza" olarak lanse edildi; oysa güvenlik sistemlerinin bilinçli olarak devre dışı bırakıldığı, uyarılara rağmen tehlikeli deneylerin zorlandığı idari bir yıkımdı.
- Bhopal Gaz Sızıntısı (1984): Hindistan'da binlerce kişinin ölümüne yol açan felaket, maliyeti kısmak için soğutma ve nötralizasyon sistemlerinin kapatılmasının sonucuydu.
- Deepwater Horizon Petrol Sızıntısı (2010): Meksika Körfezi'ni zehre boğan patlama, BP'nin takvime yetişmek adına çimento testlerini ve gaz uyarılarını yok saymasıyla gerçekleşti.
Denizde, havada ya da karada... Felaketler aniden gökten düşmez; kural ihlallerinin, liyakatsizliğin ve "bir şey olmaz" kibrinin tuğla tuğla ördüğü duvara toslarlar. Kaza kelimesinin arkasına saklanmayı bıraktığımız gün, insan hayatını gerçekten korumaya başlayacağız.