Sayılardan kurulu bir dünyada yaşıyoruz; ama bazı sayılar vardır ki bir matematiksel değerin ötesine geçip insanlığın kolektif hafızasında birer sembol, birer "eşik" haline gelir. İşte bu sayıların başında hiç şüphesiz 40 gelir.
40; tamamlanmanın, sınanmanın, demlenmenin ve olgunlaşmanın evrensel kodudur.
Farsça "Çehl"den dilimize: Çile ve anlam arayışı
Farsçada 40 sayısı "Çehl" demektir. Dilimizdeki ve tasavvuf kültürümüzdeki "Çile" kelimesi doğrudan bu sözcükten türemiştir. Dervişlerin nefislerini terbiye etmek, içsel kirden arınmak için kapandıkları 40 günlük inzivaya "çile" (çehil) denmesi tesadüf değildir.
Nöropsikiyatrist Viktor Frankl, Toplama kampı felaketinin ortasında kaleme aldığı çığır açan eseri İnsanın Anlam Arayışı kitabında tam da bu hakikatin altını çizer. Frankl'a göre insanı ayakta tutan şey zahmetsiz bir konfor değil, katlandığı zorluğun arkasındaki derin anlamdır. Logoterapinin kurucusu olan Frankl şöyle der:
İşte 40 gün süren o "çile", anlamsız bir ızdırap ya da kendine eziyet etme süreci değildir. İnsanın kendi içsel boşluğuyla yüzleşip acıyı bir "anlama" dönüştürme yolculuğudur. Modern dünyanın vaat ettiği çabasız, anlık hazlar insanı kof bir mutluluğa sürüklerken; kadim gelenekler ve Frankl'ın varoluşçu psikolojisi bize aynı şeyi fısıldar: Arınma ve anlam süzgecinden geçmeyen hiçbir mutluluk kalıcı olamaz.
İnançlarda ve mitolojide 40: Dönüşümün eşiği
Tarih boyunca 40, ilahi dönüşümün ve ruhi olgunlaşmanın zamansız sınırı kabul edilmiştir:
- İslam Geleneğinde: Hz. Muhammed’e peygamberlik görevinin 40 yaşında verilmesi, zihinsel ve ruhsal olgunluğun zirvesidir.
- Kutsal Kitaplarda: Hz. Musa’nın Tur Dağı’nda geçirdiği 40 gün, İsrailoğulları’nın çölde sürdüğü 40 yıllık arınma yolculuğu ve Nuh Tufanı’nda gökten yağan 40 günlük yağmur; eski dünyanın kederlerinden temizlenip yeniye doğuşu simgeler.
Anadolu kültüründe yaşamın ve ölümün parantezi
Bizim coğrafyamızda hayat, 40 sayısının çizdiği görünmez parantezlerin içinde akar:
- Kırkı Çıkmak / Kırk Uçurmak: Doğumdan sonra anne ve bebeğin 40 gün boyunca korunması, ardından "kırklanarak" hayata arınmış olarak ilk adımı atması bir kutsanma ritüelidir.
- Kırk Mevlidi ve Kırklara Karışmak: Ruhun dünyadan helalleşip ayrıldığına inanılan 40. günde okunan dualar ve dünyevi gözden kaybolup gayb alemine erenler için kullanılan "kırklara karışmak" deyimi, bu sayının mistik derinliğini gösterir.
Atasözlerindeki "Kırk" ve Koruma Kalkanı "41"
Türkçede 40 sayısı; emsalsiz bir vefayı, sabrı ve emeği anlatır:
Peki, 40 ile olgunlaşan, arınan ve tamama eren her ne varsa; onu nazardan, kederden ve kem gözlerin gölgesinden korumak için ne yaparız? Çemberin bir adım ötesine geçer ve 41 deriz.
"Kırk bir kere maşallah" cümlesindeki o fazladan "1"; tamamlanmış olan güzelliğe duyulan hayranlığın, nazar değmesin diye üzerine örtülen bereket kalkanıdır. 40 ile pişen ruh, 41 ile taçlandırılır.
Hiçbir hakiki mutluluk sebepsiz doğmaz; hiçbir ruh çile çekmeden demlenmez. Viktor Frankl'ın dediği gibi, hayatın sunduğu sınavlara bir anlam yükleyebildiğimizde acı biter, dönüşüm başlar. 40 sayısı bize hayatın bir kestirme yol olmadığını, ancak arınma süzgecinden geçenlerin gerçek huzura ereceğini hatırlatır.