17–18 Kasım 1912’de Osmanlı ordusu, İstanbul’u işgal etmek için taarruza geçen Bulgar kuvvetlerini Çatalca sırtlarında durdurdu. Karadan redif taburları, denizden ise Barbaros ve Mesudiye zırhlılarının müşterek ateşiyle kırılan bu saldırı, başkent İstanbul’un işgalini önledi. Peki Çanakkale’den üç yıl önce imparatorluğun başkentini kurtaran bu hatta neler yaşandı?
18 Kasım 1912 günü, Birinci Balkan Savaşı’nda haftalarca süren geri çekilmenin ardından başkentin batı kapısına dayanan Bulgar ordusu, Çatalca savunma hattında duvara çarptı.
Tarihçi Dindar Negiş’in de dediği gibi Çatalca Muharebeleri, doğrudan İstanbul’u ele geçirip imparatorluğun kaderine hükmetmek isteyen ordulara karşı verilmesi bakımından Çanakkale Muharebeleri’nin âdeta bir ön provası ve ikizi niteliğindeydi.
812 bin kişilik ihtiyaç, 290 bin kişilik ordu
1912 sonbaharında Osmanlı Devleti, tarihinin en eşitsiz savaşlarından birindeydi.
8 Ekim 1912’de Karadağ’ın saldırısıyla başlayan savaş; Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan’ın katılımıyla dört cepheye yayıldı. Ancak Osmanlı ordusu hem sayıca hem de hazırlık bakımından ağır bir dezavantajla sahadaydı.
Arşiv kayıtlarına göre Şark ve Garp ordularının görevlerini yapabilmesi için 812.663 askere ihtiyaç duyulurken elde yalnızca 290.000 asker bulunuyordu; karşılarındaki Balkan İttifakı ordularının mevcudu ise 480.000 kişiye ulaşıyordu.
Tarihçi Erhan Afyoncu, hükümetin büyük devletlerin sınır statükosunu koruyacağına inanması ve ordu içindeki siyasî bölünmeler nedeniyle savaş arifesinde Rumeli’deki 120 tabur iyi eğitimli askerin terhis edilmiş olmasının bu bozgunda belirleyici rol oynadığını vurgular.
Doğu Trakya’da Kırklareli ve Lüleburgaz-Pınarhisar muharebelerinde yaşanan ağır yenilgilerin ardından III. Kolordu Komutanı Mahmud Muhtar Paşa, cephedeki çözülmeyi şu sözlerle kayda geçirmişti:
“Tek bir düşman askeri görmeden ve tek bir kurşun dahi atılmamışken asker delicesine, koyun sürüsü gibi Kırklareli yönüne doğru kaçmıştır.”
Bir asırlık savunma mirası: Çatalca Hattı
Lüleburgaz bozgununun ardından Şark Ordusu lağvedildi ve 8 Kasım 1912’de İstanbul’un batısında Nâzım Paşa komutasında Çatalca Ordusu kuruldu.
Aslında Çatalca Savunma Hattı, 1829 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan beri İstanbul’u koruma fikrinin ürünüydü. Kırım Harbi’nde güçlendirilen, 1878’de Friedrich von Bluhm Paşa yönetiminde 28 tabyayla yeniden inşa edilen hat, Balkan Harbi yaklaşırken 40 tabyaya çıkarılmış; Terkos Gölü’nden Büyükçekmece’ye kadar yaklaşık 30 kilometrelik uzunluğa ve 5–6 kilometrelik derinliğe ulaşmıştı.
Hattın en güney ucunda ise kritik bir darboğaz vardı: Büyükçekmece ve karşısındaki Kalikratya (bugünkü Mimarsinan) köyü.
12–13 Kasım’da savunma hattının dışında kalan Kalikratya, Bulgar 48. Piyade Alayı tarafından işgal edildi.
Ancak Osmanlı komutanlığı, İstanbul-Trakya yolundaki tek geçit olan Mimar Sinan’ın eseri Mimarsinan Köprüsü’nü ve Büyükçekmece sırtlarını kaybetmeye niyetli değildi. Burayı tutmak üzere kurulan Bağımsız Sol Kanat Müfrezesi’nin içinde, iki buçuk yıl sonra Çanakkale Arıburnu’nda 9. Tümen’i yönetecek olan Yarbay Halil Sami Bey komutasındaki İzmir Redif Alayı da yer alıyordu.
17–18 Kasım direnişi
17 Kasım 1912 sabahı Bulgar 1. ve 3. Orduları, Çatalca tabyalarına karşı genel taarruza geçti.
İki gün boyunca süren muharebelerde Osmanlı kuvvetleri, alışılmışın dışında bir kara-deniz müşterek harekâtı sergiledi. Büyükçekmece Körfezi’ne yanaşan Deniz Albay Ramiz Bey komutasındaki Barbaros, Mesudiye ve Âsâr-ı Tevfik zırhlıları, Kalikratya’daki Bulgar topçu ve piyade mevzilerini ağır ateş altına aldı.
Mesudiye zırhlısının İkinci Süvarisi Yüzbaşı Osman Nuri, o günün etkisini hatıratında şöyle anlatıyor:
“Karadan ve denizden yağdırılan yüzlerce top güllesinin altında duçar olduğu zayiattan başka, plan ve maneviyatı da sarsılan düşmanın bu suretle hiç olmazsa bizi limandan uzaklaştırmak istediğine şüphe yoktu…”
18 Kasım 1912 sabahı saat 06.00’dan itibaren yoğunlaşan çarpışmalarda, başta Trabzon 87. Alay ve Alaiye Redif Taburu olmak üzere Anadolu’dan sevk edilen birliklerin direnişiyle Bulgar taarruzu tamamen kırıldı.
Aynı günün sabahında Kalikratya’daki Bulgar birlikleri, 2 Türk taburunun Mimarsinan Köprüsü’nü geçtiği ihbarıyla büyük bir paniğe kapılıp takviye istedi; ancak yapılan keşifte köprüyü geçenlerin yalnızca köy halkına gıda yardımı bırakıp saat 05.15’te dönen 20 kadar Türk askeri olduğu anlaşıldı.
Muharebelerin bilançosu çarpıcıydı: Bulgar ordusu hasta, yaralı ve ölü dâhil 17.229 askerini kaybederken, Türk ordusunun toplam zayiatı 3.932’de kaldı.
İstanbul’daki bir başka tehdit: Kolera
İstanbul’da en az düşman kadar tehlikeli bir diğer tehdit koleraydı.
Yetersiz beslenme ve temiz su eksikliği nedeniyle yayılan salgın her iki orduyu da kırıyordu; hatta Kalikratya’daki Bulgar birliklerinin iki üç günde bir ekmek bulabildiği ve koleradan her gün ortalama 15 asker kaybettiği istihbarat raporlarına yansımıştı.
Osmanlı tarafında ise Hilâl-i Ahmer Cemiyeti acil bir seferberlik başlattı; Hadımköy’den gelen koleralı askerler Ayastefanos’tan Ayamama Çiftliği’ne ve Beykoz’a sevk edilirken Ayasofya, Nuruosmaniye ve Lâleli camileri ile Darülfünun ve Vefa İdadisi geçici hastanelere dönüştürüldü.
Büyük kırılma
17–18 Kasım savunmasının ardından 3 Aralık 1912’de Çatalca Mütarekesi imzalandı; Kalikratya ile Büyükçekmece arasındaki 200 metrelik tarafsız bölgeye 100 metre aralıklarla Türk ve Bulgar bayrakları dikildi. 6 Şubat 1913’te ise İclâliye gemisinin desteğiyle Kalikratya tamamen geri alındı.
Savaşın genelinde 30 Mayıs 1913 tarihli Londra Antlaşması ile Midye-Enez hattının batısındaki bütün Rumeli kaybedilse de tarihçiler Çatalca’nın tarihteki önemini vurgularlar.
Türk askerî tarih yazımında genellikle yenilgiler üzerinden hatırlanan Balkan Harbi içinde Çatalca Muharebesi bir mağlubiyet değil, büyük bir savunma galibiyetidir.
Tarihçi Veysel Usta da Çatalca’da verilen bu direnişin, Osmanlıcılıktan Anadolu merkezli millî bilince geçişi tetikleyerek birkaç yıl sonra Çanakkale ve Millî Mücadele ruhunu doğurduğunu ifade eder.
Son irade
17–18 Kasım 1912’de Çatalca’da tutulan hat, yalnızca İstanbul’u işgalden kurtarmadı.
Bu direniş, Balkanlar’daki beş asırlık hâkimiyetin yıkıldığı bir anda devletin merkezini ayakta tutan son iradeydi.
Karadan piyadenin, denizden zırhlıların omuz omuza verdiği bu iki günlük mücadele, 1915’te Çanakkale’de yazılacak büyük savunma destanının ilk habercisi olarak tarihe geçti.
"Zeynep Fırat, gdh tarih için kaleme aldı."