- Hamsi ve somon düşük cıva içerirken kılıç ve köpek balığı gibi büyük avcılarda cıva miktarının 50 kata kadar çıktığı belirlendi.
- Cıvanın doğrudan kas dokusuna işlemesi sebebiyle pişirme veya temizleme yöntemlerinin toksik etkiyi azaltmadığı vurgulandı.
- Hamile ve çocukların gelişim riskine karşı iri balıklardan kaçınarak yalnızca düşük cıvalı türleri tüketmesi önerildi.
Balık tüketiminde dikkat edilmesi gereken unsurlar arasında cıva miktarı da bulunuyor. ABD Gıda ve İlaç Dairesinin (FDA) ticari balık türlerine ilişkin yayımladığı ölçümler, sofralarda sıkça tercih edilen balıkların aynı düzeyde cıva içermediğini ortaya koyuyor. Hamsi, somon ve bazı mezgit türleri düşük cıva grubunda yer alırken kılıç balığı gibi büyük avcı türlerde çok daha yüksek değerler görülüyor. Uzman kurumların tüketim rehberleri ise özellikle hamileler ve çocuklar için balık seçiminin önemine işaret ediyor.
En az cıva hangi balıkta bulunuyor?
FDA'nın farklı dönemlerde ticari balıklardan alınan numunelerle oluşturduğu veri tabanı, türler arasındaki cıva farkını ortaya koyuyor. Ölçümler, milyonda bir anlamına gelen ppm birimiyle ifade ediliyor. Verilerde hamsi ve somon düşük değerlerle öne çıkarken mezgit türleri arasında farklı sonuçlar bulunuyor.
FDA'nın açıkladığı ortalama cıva miktarları şöyle:
- Sardalya: 0,01 ppm
- Konserve somon: 0,01 ppm
- Hamsi: 0,02 ppm
- Taze veya dondurulmuş somon: 0,02 ppm
- Alaska mezgiti (pollock): 0,03 ppm
- Atlantik uskumrusu: 0,05 ppm
- Haddock türü mezgit: 0,06 ppm
- Hake türü mezgit: 0,08 ppm
Bu sonuçlar, balık türleri için hesaplanan ortalama değerleri gösteriyor. Dolayısıyla aynı türdeki bütün balıkların eşit miktarda cıva içerdiği anlamına gelmiyor.
Bu balıklarda cıva oranı 50 kat daha yüksek
FDA'nın verilerinde en belirgin farklardan biri, küçük balıklarla büyük avcı türler arasında görülüyor. Hamside ortalama 0,02 ppm olarak ölçülen cıva miktarı, kılıç balığında 1,00 ppm seviyesine çıkıyor. Bu da iki tür arasında yaklaşık 50 katlık fark bulunduğunu gösteriyor.
Yüksek cıva düzeyine sahip diğer balıklar ise şöyle:
- Kılıç balığı: 1,00 ppm
- Köpek balığı: 0,98 ppm
- Kral uskumru: 0,73 ppm
- İri gözlü orkinos: 0,69 ppm
FDA ve ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), bu türleri özellikle hamilelerin ve çocukların tüketmekten kaçınması gereken balıklar arasında sınıflandırıyor. Büyük avcı balıkların besin zincirindeki konumu ve uzun yaşam süreleri, vücutlarında daha fazla cıva birikmesine neden olabiliyor.
Hamsi, somon ve mezgit arasında nasıl bir fark var?
Türkiye'de yaygın olarak tüketilen balıklar arasında bulunan hamsi ve somon, FDA'nın düşük cıva içeren seçenekleri arasında yer alıyor. Ancak mezgit söz konusu olduğunda tür ayrımı önem kazanıyor. Uluslararası sınıflandırmada pollock, haddock ve hake gibi farklı balıkların cıva değerleri birbirinden ayrılıyor. Türkiye'de mezgit adıyla satılan balıklar ise bu türlerle her zaman birebir örtüşmeyebiliyor.
Benzer bir durum uskumruda da görülüyor. Atlantik uskumrusu düşük cıva içeren seçeneklerden biri olarak değerlendirilirken kral uskumru, yüksek cıva nedeniyle kaçınılması önerilen türler arasında bulunuyor. Bu nedenle yalnızca balığın satış adına bakılarak içerdiği cıva miktarı hakkında kesin değerlendirme yapılamıyor.
Hamileler haftada ne kadar balık tüketmeli?
Balıkların içerdiği cıva, özellikle gebelik döneminde önem taşıyor. Bununla birlikte FDA ve EPA, balığın beslenme düzeninden tamamen çıkarılmasını önermiyor. Kurumların Ekim 2021'de güncellediği rehbere göre hamilelerin, emzirenlerin ve hamile kalabilecek kişilerin düşük cıva içeren türlerden haftada 2-3 porsiyon tüketmesi öneriliyor. Yetişkinlerde bir porsiyon yaklaşık 113 gram olarak hesaplanıyor. Buna göre haftalık önerilen miktar yaklaşık 227-340 gram arasında değişiyor.
Söz konusu ölçüler, balığın pişirilmeden önceki ağırlığına dayanıyor. Balıklar; protein, omega-3 yağ asitleri, B12 ve D vitaminleri ile iyot gibi besin öğeleri sağladığından, kurumlar düşük cıvalı türlerin dengeli beslenme içerisinde yer almasını öneriyor.
Çocuklar haftada kaç gram balık tüketmeli?
Çocuklarda önerilen balık miktarı, yaşa bağlı olarak değişiyor. FDA'nın rehberinde düşük cıva içeren balıklardan haftada iki porsiyon tüketilmesi tavsiye ediliyor.
Yaş gruplarına göre bir porsiyonun yaklaşık ağırlığı şöyle:
- 1-3 yaş: 28 gram
- 4-7 yaş: 57 gram
- 8-10 yaş: 85 gram
- 11 yaş: 113 gram
Bu miktarlar genel tüketim rehberine dayanıyor. Çocuğun sağlık durumu veya özel beslenme gereksinimleri bulunması halinde bireysel değerlendirme önem taşıyor.
Balığı pişirmek cıva miktarını azaltıyor mu?
Balıkların temizlenmesi ve pişirilmesi, gıda güvenliği açısından önemli olsa da cıva miktarı üzerinde aynı etkiyi göstermiyor. FDA'nın bilgilendirmesine göre balığın yıkanması, derisinin çıkarılması veya yüksek sıcaklıkta pişirilmesi, içerdiği cıvayı ortadan kaldırmıyor. Çünkü cıvanın toksik formlarından biri olan metilcıva, balığın tüketilen kas dokusunda da bulunabiliyor.
Bu nedenle pişirme yöntemini değiştirmek, cıva maruziyetini önlemek için yeterli olmuyor. Bununla birlikte balığın uygun koşullarda pişirilmesi, zararlı mikroorganizmaların yol açabileceği gıda kaynaklı hastalıkların önlenmesi bakımından önemini koruyor.
Antalya ve Alanya'da satılan balıklar için sonuçlar geçerli mi?
FDA'nın yayımladığı cıva ölçümleri, Antalya veya Alanya'daki balık satış noktalarından alınan güncel numunelere dayanmıyor. Veriler, farklı ticari balık türleri üzerinde geçmiş yıllarda gerçekleştirilen analizlerin ortalamalarından oluşuyor.
Bu nedenle Antalya Körfezi'nde ya da Alanya açıklarında avlanan balıkların aynı cıva miktarlarına sahip olduğu söylenemiyor. Balığın yaşadığı çevre, büyüklüğü, yaşı ve beslenme özellikleri, bünyesinde biriken cıva miktarını etkileyebiliyor. Bölgedeki balıkların gerçek cıva düzeyinin belirlenebilmesi için yerel numuneler üzerinde ayrıca laboratuvar analizi yapılması gerekiyor.
Balık tüketirken nelere dikkat edilmeli?
FDA ve EPA'nın değerlendirmeleri, cıva riskini azaltmak için balık türü ve tüketim miktarının birlikte ele alınması gerektiğini gösteriyor. Hamsi, sardalya, somon ve bazı mezgit türleri düşük cıva içeren seçenekler arasında bulunurken kılıç balığı, köpek balığı, kral uskumru ve iri gözlü orkinos yüksek cıva grubunda yer alıyor.
Kurumlar, özellikle gebelik döneminde ve çocukların beslenmesinde düşük cıva içeren farklı türlerin tercih edilmesini öneriyor. Bununla birlikte FDA'nın verileri, Türkiye kıyılarındaki bütün balıkların cıva düzeylerini gösteren güncel bir araştırma niteliği taşımıyor.