Johnson'ın yeniden gündeme getirdiği aile hikâyesi, İngiliz siyasetinin en tanınmış isimlerinden birinin Osmanlı köklerini ortaya koyuyor.
İngiliz başbakanının Osmanlı'ya uzanan aile hikâyesi
İngiltere'nin 2019–2022 yılları arasında başbakanlığını yapan Boris Johnson, ailesinin Osmanlı geçmişine ilişkin açıklamalarıyla yeniden gündemde.
Johnson, İngiltere'nin sömürgecilik ve köle ticareti geçmişi nedeniyle tazminat ödenmesine yönelik tartışmalara katılırken kendi ailesinden dikkat çekici bir örnek verdi.
Eski başbakanın anlatımına göre atalarından Hanife Feride, henüz çocuk yaşta İstanbul'daki esir ticaretinin mağduru olmuş Çerkes kökenli bir kadındı.
Johnson, ailesinin bu geçmişini hatırlatarak tarihî kölelik uygulamalarından dolayı günümüzde yaşayan toplumların mali sorumluluğunun nasıl değerlendirileceğini sorguladı.
Ancak bu açıklamanın arkasında çok daha geniş bir tarih bulunuyor.
Çünkü Boris Johnson'ın Osmanlı bağlantısı yalnızca Çerkes kökenli bir kadın atasına dayanmıyor.
Onun büyük dedesi, Osmanlı'nın son yıllarında nazırlık yapmış, gazeteciliğiyle tanınmış ve Millî Mücadele'ye muhalefeti nedeniyle Türk siyasi tarihinin en tartışmalı isimlerinden biri hâline gelmiş Ali Kemal Bey'di.
Çankırı'nın Kalfat köyünden İngiltere Başbakanlığına
Boris Johnson'ın Türkiye bağlantısının köklerinden biri Çankırı'nın Orta ilçesine bağlı Kalfat köyüne uzanıyor.
Ali Kemal Bey'in baba tarafından ailesinin kökeni bu köyle ilişkilendiriliyor.
Johnson'ın 2019 yılında İngiltere Başbakanı olması, Kalfat'ta da ilgiyle karşılanmıştı.
Köyde yaşayan bazı aileler, Johnson'la uzak akrabalık bağlarının bulunduğunu anlatmıştı.
Johnson'ın babası Stanley Johnson da aile geçmişini araştırmak amacıyla Türkiye'yi ziyaret etmişti.
Boris Johnson ise 2016 yılında İngiltere Dışişleri Bakanı olarak Türkiye'ye geldiğinde ailesinin Kalfat kökeninden söz etmişti.
Böylece İngiltere siyasetinin en üst makamına ulaşan bir ismin aile hikâyesi, Anadolu'daki küçük bir köyle birleşiyordu.
Ancak bu soy ağacındaki en dikkat çekici isim, hiç şüphesiz Ali Kemal Bey'di.
Ali Kemal Bey kimdi?
1869 yılında İstanbul'da doğan Ali Kemal Bey, Osmanlı'nın son döneminde gazeteci, yazar ve siyasetçi olarak tanındı.
Gençliğinde eğitim gördü, Avrupa'da bulundu ve çeşitli gazetelerde yazılar kaleme aldı.
II. Meşrutiyet döneminde siyasi tartışmaların önemli isimlerinden biri hâline geldi.
İttihat ve Terakki yönetimine karşı sert muhalefetiyle tanındı.
Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı Devleti'nin içine düştüğü siyasi kriz sırasında Damat Ferit Paşa hükümetlerinde görev aldı.
1919 yılında Maarif Nazırlığı ve Dahiliye Nazırlığı yaptı.
Ali Kemal, Anadolu'da Mustafa Kemal Paşa'nın öncülüğünde gelişen Millî Mücadele hareketine karşı çıkan isimler arasındaydı.
Gazetelerde yayımlanan yazılarında Ankara hareketini eleştirdi ve İstanbul hükümetinin siyasi çizgisini savundu.
Bu tavrı, onu Millî Mücadele tarihinin en tartışmalı şahsiyetlerinden biri hâline getirdi.
Ancak Ali Kemal'in hayatı yalnızca Osmanlı siyasetinden ibaret değildi.
İngiltere'de kurduğu aile, sonraki kuşaklarda bambaşka bir tarihin parçası olacaktı.
Osman Kemal nasıl Wilfred Johnson oldu?
Ali Kemal Bey, İngiliz Winifred Brun ile evlendi.
Bu evlilikten Selma ve Osman adlı iki çocuk dünyaya geldi.
Winifred'in ölümünün ardından çocuklar İngiltere'de anneanneleri Margaret Johnson'ın yanında büyüdü.
Ali Kemal ise Osmanlı siyasi hayatındaki faaliyetlerini sürdürmek üzere İstanbul'a dönmüştü.
Ailenin İngiltere'de yaşayan kolu zamanla önemli bir karar aldı.
1916 yılında çocukların Kemal soyadının Johnson olarak değiştirilmesi için İngiliz makamlarına başvuruldu.
Böylece Ali Kemal'in oğlu Osman Wilfred Kemal, Wilfred Johnson adıyla yaşamını sürdürdü.
Wilfred Johnson'ın oğlu Stanley Johnson, Boris Johnson'ın babasıydı.
Soy ağacı böylece açık biçimde ortaya çıkıyor:
Ali Kemal Bey → Osman Wilfred Kemal (Wilfred Johnson) → Stanley Johnson → Boris Johnson.
Bir Osmanlı nazırının torununun oğlu, yaklaşık bir asır sonra İngiltere Başbakanı olacaktı.
Ali Kemal'in trajik ölümü
Ali Kemal Bey'in hayatı, 1922 yılında şiddetli bir şekilde sona erdi.
Millî Mücadele'nin askerî zaferle sonuçlanmasının ardından İstanbul'da bulunan Ali Kemal, Kasım 1922'de tutuklandı.
Ankara'ya götürülmesi planlanırken İzmit'te bir kalabalığın saldırısına uğradı.
6 Kasım 1922'de linç edilerek öldürüldü.
Ali Kemal'in ölümü, Millî Mücadele'nin son dönemindeki siyasi gerilimlerin en çarpıcı hadiselerinden biri olarak tarihe geçti.
Aradan yıllar geçtikten sonra Boris Johnson, BBC'nin aile geçmişini araştıran Who Do You Think You Are? programında büyük dedesinin hayatını inceledi.
İstanbul'a gelerek aile üyeleriyle görüştü ve Ali Kemal'in gazetecilik faaliyetleriyle siyasi geçmişini araştırdı.
Johnson, büyük dedesinin trajik ölümünden etkilendiğini ve onun hayatının aile geçmişinde önemli bir yer tuttuğunu anlattı.
Ancak araştırmalar, Johnson ailesinin geçmişinde Ali Kemal'den de eski ve daha az bilinen bir hikâyeyi gündeme getirdi.
İstanbul'daki esir pazarından İngiliz başbakanının soy ağacına
Johnson'ın aile anlatısına göre Ali Kemal'in annesi Hanife Feride, Çerkes kökenliydi.
- yüzyılda Kafkasya'dan Osmanlı topraklarına uzanan göç ve sürgün hareketleri sırasında İstanbul'a gelmişti.
Johnson'ın son açıklamasında Hanife Feride'nin henüz 13 yaşındayken İstanbul'daki bir esir pazarında satıldığı ileri sürülüyor.
Anlatıya göre onu satın alan bir kadın, Hanife Feride'yi evine götürmüş ve daha sonra kendi oğluyla evlendirmişti.
Bu kişinin Ali Kemal'in babası Ahmed Hamdi olduğu belirtiliyor.
Ancak burada önemli bir tarihî ayrıntı bulunuyor.
Hanife Feride'nin esir pazarında satıldığına ilişkin anlatı, henüz bağımsız tarihî belgelerle kesin biçimde doğrulanmış değil.
Nitekim 2008 yılında BBC'nin Johnson ailesi üzerine yaptığı araştırmada da bu iddiayı doğrulayacak yeterli belgeye ulaşılamamıştı.
Dolayısıyla Hanife Feride'nin hikâyesini, ailenin aktardığı ve tarihî bağlamla ilişkili olan fakat ayrıntıları henüz kesinleşmemiş bir anlatı olarak değerlendirmek gerekiyor.
Bununla birlikte Osmanlı İstanbul'unda esir ticaretinin varlığı tarihî bir gerçekti.
Kapalıçarşı çevresindeki esir ticaretinin tarihi
Osmanlı İstanbul'unda esir ticareti yüzyıllar boyunca çeşitli biçimlerde sürdü.
Şehirde bu ticaretin yürütüldüğü yerlerden biri Esir Pazarı olarak biliniyordu.
Osmanlı yönetimi 1847 yılında İstanbul'daki resmî esir pazarını kapattı.
Ancak bu karar, köle ticaretinin Osmanlı topraklarında bir anda sona erdiği anlamına gelmiyordu.
- yüzyılın ikinci yarısında özellikle Kafkasya'dan gelen Çerkes kadınların ve çocukların köle ticaretine konu edilmesi devam etti.
1860'lı yıllarda Rus İmparatorluğu'nun Kafkasya'daki askerî harekâtları ve Çerkes sürgünü, bölge halkının büyük bölümünü Osmanlı topraklarına yöneltti.
Yüz binlerce insan Karadeniz üzerinden Osmanlı limanlarına ulaştı.
Sürgün sırasında yaşanan yoksulluk, ailelerin parçalanması ve insan ticareti, kadınlarla çocukları özellikle savunmasız bıraktı.
Johnson'ın Hanife Feride hakkında anlattığı hikâye, işte bu tarihî ortam içerisinde değerlendiriliyor.
Ancak anlatıdaki Kapalıçarşı ayrıntısının, resmî Esir Pazarı'nın 1847'de kapatılmış olmasıyla birlikte ayrıca araştırılması gerekiyor.
Çerkes sürgünü ve Osmanlı'ya uzanan yol
- yüzyıl, Kafkasya halkları için büyük bir kırılma dönemiydi.
Rus İmparatorluğu'nun Kafkasya'da genişleme politikası, uzun süren savaşlara ve kitlesel yer değiştirmelere yol açtı.
Özellikle 1864 yılında Kafkas Savaşı'nın sona ermesinin ardından çok sayıda Çerkes, Osmanlı topraklarına sürüldü veya göç etmek zorunda kaldı.
Karadeniz kıyılarından hareket eden gemiler, binlerce insanı Osmanlı limanlarına taşıdı.
Sürgün sırasında açlık, hastalık ve ağır yolculuk şartları nedeniyle büyük can kayıpları yaşandı.
Hayatta kalanların bir bölümü Anadolu'ya, bir bölümü Balkanlar'a ve Osmanlı Devleti'nin diğer bölgelerine yerleştirildi.
Bu büyük nüfus hareketi sırasında insan ticareti de yaşandı.
Özellikle kadınların ve çocukların alınıp satılması, dönemin en ağır toplumsal sorunlarından biriydi.
Hanife Feride'nin aile hikâyesi, doğrulanması gereken ayrıntılarıyla birlikte, Çerkes sürgününün sonraki kuşaklara uzanan izlerini göstermesi bakımından dikkat çekiyor.
Boris Johnson ailesinin geçmişini neden yeniden gündeme getirdi?
Johnson'ın son açıklamalarının arka planında İngiltere'deki sömürgecilik ve köle ticareti tartışmaları bulunuyor.
İngiltere'nin Atlantik köle ticaretindeki tarihî rolü nedeniyle özür dilemesi ve tazminat ödemesi gerektiğini savunan görüşler, ülkede uzun süredir tartışılıyor.
Johnson ise tarihî olayların mali sorumluluğunun bugünün toplumlarına yüklenmesine karşı çıkarken kendi aile geçmişinden örnek verdi.
Ailesinin Osmanlı dönemindeki kölelik uygulamalarıyla bağlantılı olduğunu ileri sürerek günümüz Türkiye'sinin bu tarihî olaylardan dolayı tazminat ödemesinin neden bekleneceğini sorguladı.
Bu açıklama, Johnson'ın aile tarihini güncel siyasi tartışmalara taşıdı.
Ancak ailesinin kökenlerine ilişkin iddialar, İngiltere'deki tazminat tartışmalarından bağımsız olarak da tarihî önem taşıyor.
Çünkü Johnson'ın soy ağacı, Osmanlı'nın son dönemindeki siyasi mücadelelerden Kafkasya'daki sürgünlere, İstanbul'daki toplumsal hayattan İngiltere'nin modern siyasi tarihine kadar uzanıyor.
Bir aile, iki ülke ve bir asırlık tarih
Boris Johnson'ın aile geçmişi, farklı coğrafyaların ve siyasi dönemlerin nasıl birbirine bağlanabildiğini gösteren dikkat çekici bir örnek.
Bir tarafta Çankırı'nın Kalfat köyüne uzanan Anadolu kökleri bulunuyor.
Diğer tarafta Osmanlı'nın son yıllarında nazırlık yapan ve Millî Mücadele'ye muhalefetiyle tanınan Ali Kemal Bey'in siyasi hayatı yer alıyor.
Ailenin İngiltere'deki kolunda ise Osman Kemal adının Wilfred Johnson'a dönüşmesi, sonraki kuşaklarda yeni bir kimliğin oluşmasını sağlıyor.
Hanife Feride'nin Çerkes kökenli aile hikâyesi de bu geçmişe farklı bir boyut ekliyor.
Ali Kemal Bey'in 1922'de İzmit'te sona eren hayatından 2019'da Boris Johnson'ın İngiltere Başbakanı olmasına uzanan süreç, bir ailenin iki ülkenin tarihinde bıraktığı izleri ortaya koyuyor.
Boris Johnson'ın soy ağacındaki Türk ve Osmanlı bağlantısı belgelerle izlenebiliyor. Hanife Feride'nin esir pazarındaki hikâyesi ise hâlâ araştırılmayı bekliyor.
Bir Osmanlı nazırının torununun oğlunun İngiltere Başbakanı olması, tarihin bazen en beklenmedik aile bağları üzerinden ilerlediğini gösteriyor.