Her sabah uyanır uyanmaz bileğimizdeki akıllı saate bakarak gece ne kadar "verimli" uyuduğumuzu (REM süremizi, kalp ritmimizi) kontrol ederek güne başlıyoruz. İşe giderken dinlediğimiz sesli kitabı hızlandırıyor, maillerimizi yapay zekâya yazdırıyor, akşam yiyeceğimiz yemeğin makro besin değerlerini gramı gramına hesaplıyoruz. Modern çağın tek bir dini var: Optimizasyon.
Bize dayatılan yalan çok basit: Eğer her şeyi daha verimli, daha hızlı ve kayıpsız yaparsak, sonunda kendimize, hobilerimize ve sevdiklerimize ayıracak o efsanevi "bol zamana" kavuşacağız. Oysa gerçek tam tersidir. İktisat bilimindeki meşhur Jevons Paradoksu’nun da kanıtladığı gibi; bir kaynağı (örneğin zamanı) kullanmayı ne kadar verimli hale getirirseniz, ona olan talebiniz o kadar artar. Kazandığımız her ekstra dakikayı, hemen yeni bir "üretkenlik" kalemiyle dolduruyoruz.
Peki, hayatı bir Excel tablosu gibi optimize etmek neden ters tepiyor? Farklı alanlara baktığımızda, "verimliliğin" aslında hayatın içindeki o hayati boşlukları (slack) nasıl yok ettiğini net bir şekilde görüyoruz:
- Tedarik zincirleri ve şehircilik: Küresel ekonomi on yıllardır "Just-in-Time" (Tam Zamanında) üretim modeliyle çalışıyor. Depolarda stok tutmamak, sıfır bekleme süresi ve maksimum finansal verimlilik hedeflendi. Ancak araya giren ufak bir pandemi, Süveyş Kanalı'nda sıkışan bir gemi veya küçük bir siber saldırı tüm küresel lojistiği yerle bir etti. Çünkü sistemde beklenmedik krizleri emecek bir "boşluk", bir esneklik payı bırakılmamıştı.
- İlişkiler ve romantizm: Flört uygulamaları, "doğru kişiyi bulma" sürecini optimize etmek için tasarlandı. Yanlış eşleşmelerle zaman kaybetmemek adına filtreler, algoritmalar ve kaydırma mekanizmaları icat edildi. Sonuç? Tarihin en yalnız, en tahammülsüz ve ilk buluşmada karşısındakini bir CV okur gibi mülakata çeken tükenmiş bir jenerasyonu. Rastlantısallığın (serendipity) olmadığı yerde romantizm yeşeremez.
- Sağlık ve dinlenme: Uyku, insanın dünyadan koptuğu, sistemin dışına çıktığı en masum eylemdir. Ancak akıllı saatler sayesinde uyku bile bir "performans hedefine" dönüştü. Tıp literatürüne yeni giren Ortosomni (kusursuz uyku takıntısı yüzünden uykusuzluk çekme hastalığı) tam olarak bu optimizasyon zehirlenmesidir.
Makineleşmeye öykünen bu kusursuzluk arayışı, insan psikolojisinde geri döndürülmesi zor devasa yaralar açıyor. Verimlilik tuzağının günümüz insanı üzerindeki yıkıcı etkilerini şu temel sonuçlarla özetleyebiliriz:
Boş zaman anksiyetesi : Modern insan artık kanepede uzanıp tavana bakarak geçirdiği bir saat için derin bir suçluluk duyuyor. Dinlenmek, ancak "ertesi gün daha iyi çalışmak için bedeni şarj etmek" gibi araçsal bir anlama indirgeniyor. Kendimiz için, hiçbir amaca hizmet etmeyen bir eylem yapabilme yetimizi kaybettik.
Yaratıcılığın ve beklenmedikliğin ölümü: Nörobilim bize şunu söyler: İnsan beyni en yaratıcı fikirlerini tamamen boşta kaldığı, sıkıldığı ve zihnin başıboş dolaşmasına (default mode network) izin verildiği anlarda bulur. Her dakikası planlanmış, optimize edilmiş ve veriyle doldurulmuş bir zihinde yeni bir fikir doğamaz.
Mekanik yabancılaşma ve tükenmişlik: İnsan kendisini bir "kaynak" ve hayatını da "yönetilmesi gereken bir proje" olarak görmeye başladığında, kendi doğasına yabancılaşır. Bir makine %100 kapasiteyle günlerce çalışabilir, ancak insan zihni ve bedeni ritmiktir; durmaya, oyalanmaya ve hata yapmaya ihtiyaç duyar. İnsanı makine standartlarında optimize etmeye çalışmak, kaçınılmaz olarak psikolojik tükenmişliği getirir.
Esneklik kaybı: Tıpkı sıfır stokla çalışan fabrikalar gibi, her saniyesi optimize edilmiş bir insan hayatı da inanılmaz derecede kırılgandır. Hayatta pay bırakmadığınızda (trafikte kalma payı, başarısız olma payı, hastalanma payı), en ufak bir aksilik tüm sinir sisteminizi çökertir. Mükemmellik, aslında tahammülsüzlüğün diğer adıdır.
Hayat çözülmesi gereken bir verimlilik problemi, günlerimiz ise sığdırılacak tetris blokları değildir. 1932'de Aylaklığa Övgü’yü yazan Bertrand Russell’ın uyardığı gibi, sürekli meşgul olmak bir erdem değil, zihinsel bir esarettir. Bizi makinelerden ve yapay zekâ algoritmalarından ayıran en temel özellik; kusurlu olmamız, vakit kaybetmemiz, hata yapmamız ve verimsiz bir şekilde, sadece o anı sevdiğimiz için bir şeylerle oyalanabilmemizdir. Ruhumuzu kurtarmak istiyorsak, hayatımızda "verimsizliğe" ve amansız boşluklara yeniden yer açmak zorundayız.