Osmanlı'dan İngiliz idaresine: Değişen dengeler
Kıbrıs, 1571 yılında Osmanlı hâkimiyetine girdi. Üç asrı aşan Osmanlı idaresi boyunca adada Türk ve Rum toplumları bir arada yaşadı. Bu birliktelik, dönem dönem gerilimler içerse de adanın sosyal ve kültürel yapısını şekillendirdi.
1878'de Osmanlı Devleti, Rusya karşısında İngiltere'nin desteğini sağlamak amacıyla Kıbrıs'ın yönetimini İngiltere'ye bıraktı. Ada hukuken Osmanlı toprağı olmayı sürdürürken fiilî yönetim İngilizlere geçti.
Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasının ardından İngiltere, 1914'te Kıbrıs'ı ilhak etti. Türkiye, 1923 Lozan Antlaşması'yla İngiliz egemenliğini tanıdı.
Bu süreçte Kıbrıs Türkleri için yeni bir dönem başlamıştı.
Rum toplumunun önemli bir kesiminde Yunanistan'la birleşme anlamına gelen Enosis düşüncesi güç kazanırken Kıbrıs Türkleri, adanın geleceğinde kendi siyasi varlıklarını nasıl koruyabilecekleri sorusuyla karşı karşıya kaldı.
1950'li yıllara gelindiğinde bu mesele yalnızca siyasi bir tartışma olmaktan çıkacak, adanın günlük hayatını değiştiren bir çatışmaya dönüşecekti.
EOKA'nın silahlı mücadelesi ve Türk toplumunun güvenlik kaygısı
1 Nisan 1955'te EOKA, İngiliz yönetimine karşı silahlı eylemler başlattı.
Örgütün temel hedefi, İngiliz sömürge yönetimini sona erdirmek ve Kıbrıs'ı Yunanistan'a bağlamaktı.
EOKA'nın eylemleri başlangıçta ağırlıklı olarak İngiliz yönetimini hedef alsa da ilerleyen yıllarda Türk toplumunu da etkileyen saldırılar ve toplumlararası şiddet olayları yaşandı.
Kıbrıs Türkleri açısından Enosis, yalnızca adanın idari statüsünün değişmesi anlamına gelmiyordu. Yunanistan'a bağlanacak bir Kıbrıs'ta siyasi eşitliğin ve toplumsal güvenliğin nasıl korunacağı büyük bir endişe kaynağıydı.
1958 yılında Türk Mukavemet Teşkilatı'nın (TMT) örgütlenmesi, bu güvenlik kaygılarının ve toplumlararası gerilimin yükseldiği döneme rastladı.
Aynı yıllarda iki toplum arasında can kayıplarına yol açan saldırılar, karşılıklı şiddet eylemleri ve zorunlu yer değiştirmeler yaşandı.
Artık Kıbrıs'ta komşuluk ilişkileri bile siyasetin ve çatışmanın gölgesindeydi.
1960: Ortak cumhuriyetin kırılgan doğuşu
16 Ağustos 1960'ta Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu.
Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık, yeni devletin garantörleri oldu.
Kurulan cumhuriyet, Türk ve Rum toplumlarının siyasi ortaklığına dayanıyordu. Cumhurbaşkanı Rum, cumhurbaşkanı yardımcısı Türk olacaktı. Kamu kurumlarında ve güvenlik teşkilatlarında iki toplumun temsilini düzenleyen hükümler bulunuyordu.
Kıbrıs Türkleri, bu düzenlemelerle adanın yönetiminde anayasal haklara sahip bir kurucu ortak konumundaydı.
Ancak cumhuriyetin kuruluşundan kısa süre sonra yetki paylaşımı, belediyeler, kamu hizmetleri ve anayasal düzenlemeler konusunda ciddi anlaşmazlıklar ortaya çıktı.
1963 yılında Cumhurbaşkanı Makarios'un önerdiği 13 anayasa değişikliği, Kıbrıs Türk tarafınca ortaklık haklarını zayıflatacağı gerekçesiyle reddedildi.
Aralık ayında başlayan şiddet olayları ise ortak cumhuriyetin işleyişini fiilen felce uğrattı.
Kıbrıs Türklerinin hafızasında derin izler bırakan dönem başlamıştı.
Kanlı Noel: 1963'ün unutulmayan günleri
21 Aralık 1963'te Lefkoşa'da başlayan çatışmalar kısa sürede adanın başka bölgelerine yayıldı.
Kıbrıs Türklerinin “Kanlı Noel” olarak andığı olaylarda siviller öldürüldü, evler saldırıya uğradı ve çok sayıda insan yaşadığı yerden ayrılmak zorunda kaldı.
Lefkoşa'nın Kumsal semtinde 24 Aralık gecesi yaşanan saldırı, bu dönemin en acı hadiselerinden biri olarak hafızalara kazındı.
Kıbrıs Türk Kuvvetleri Alayı'nda görevli Binbaşı Nihat İlhan'ın eşi Mürüvvet İlhan ile çocukları Murat, Kutsi ve Hakan, evlerinde öldürüldü.
Bugün Barbarlık Müzesi olarak bilinen ev, yaşanan trajedinin sembollerinden biri hâline geldi.
Ancak Aralık 1963 olayları yalnızca tek bir mahalleyle sınırlı değildi.
Lefkoşa'dan Larnaka'ya, Baf'tan başka yerleşimlere kadar uzanan şiddet dalgası, adanın iki toplumunu birbirinden daha da uzaklaştırdı.
Sivillerin hedef alındığı bu dönem, Kıbrıs Türklerinin toplumsal hafızasında güvenlik ve hayatta kalma mücadelesinin en ağır safhalarından biri olarak yer etti.
Kuşatma altındaki köyler ve göç yolları
1963'ten sonra Kıbrıs Türklerinin yaşadığı birçok yerleşimde hayat köklü biçimde değişti.
Binlerce kişi evini terk ederek daha güvenli gördüğü Türk bölgelerine sığındı.
Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği'nin 1964 yılına ait raporlarında, yerlerinden edilen Kıbrıslı Türklerin sayısı yaklaşık 25 bin olarak kaydediliyordu.
Bu, o dönemdeki Kıbrıs Türk nüfusunun önemli bir bölümünün yerinden edilmesi demekti.
Göç edenler arasında çocuklar, yaşlılar ve bütün geçim kaynaklarını geride bırakmak zorunda kalan aileler vardı.
Evlerini terk edenler yalnızca bir binayı kaybetmiyordu.
Tarlalar, dükkânlar, hayvanlar, aile mezarlıkları ve kuşaklar boyunca yaşadıkları mahalleler de geride kalıyordu.
Türk yerleşim bölgelerinde gıda, ilaç, ulaşım ve ekonomik faaliyetler bakımından ciddi güçlükler yaşandı.
Bazı köylerde insanlar dışarı çıkmaktan çekiniyor, bazı bölgelerdeyse ulaşım yolları güvenlik gerekçesiyle kullanılamıyordu.
Kıbrıs Türklerinin 1960'lı yıllardaki gündelik hayatını anlamak için siyasi müzakerelerden çok, bu ailelerin yaşadığı belirsizliğe bakmak gerekir.
Çünkü onlar için mesele, ertesi gün evlerine sağ salim dönüp dönemeyecekleriydi.
Erenköy: Öğrencilerin cepheye gittiği savaş
1964 yılı, Kıbrıs Türklerinin hafızasında Erenköy direnişiyle de önemli bir yer tuttu.
Türkiye'de ve başka ülkelerde eğitim gören yüzlerce Kıbrıslı Türk genç, öğrenimlerini bırakarak adaya döndü.
Bu gençlerin bir bölümü, Erenköy bölgesinde Türk yerleşimlerinin savunmasına katıldı.
Ağustos 1964'te bölgede yaşanan çatışmalar sırasında Kıbrıs Rum ve Yunan kuvvetlerinin saldırıları karşısında Türk savunmacılar ağır koşullarda mücadele etti.
Türkiye'nin hava müdahalesi, çatışmaların seyrinde etkili oldu.
Erenköy, Kıbrıs Türkleri açısından yalnızca askerî bir direnişin değil, bir kuşağın eğitimini ve geleceğini geride bırakarak toplumunun savunmasına katılmasının sembolü hâline geldi.
1967: Kofinou ve Ayios Theodoros saldırıları
1967'de adada yeniden büyük bir kriz yaşandı.
15 Kasım'da Kofinou ve Ayios Theodoros bölgelerinde Kıbrıs Rum ve Yunan kuvvetlerinin yürüttüğü askerî harekât, Kıbrıs Türkleri arasında can kayıplarına yol açtı.
Bu olay, Türkiye ile Yunanistan'ı savaşın eşiğine getirdi.
Türkiye'nin sert tepkisi ve uluslararası diplomatik girişimler sonucunda Yunanistan, adadaki bazı askerî birliklerini geri çekmeyi kabul etti.
Ancak Kıbrıs Türklerinin güvenlik sorunu ortadan kalkmadı.
1963'te başlayan toplumlararası ayrışma ve siyasi çıkmaz, 1970'li yıllara taşındı.
1974: Darbe, müdahale ve adanın bölünmesi
15 Temmuz 1974'te Yunanistan'daki askerî cuntanın desteklediği darbe sonucunda Makarios yönetimi devrildi.
Darbenin başına getirilen Nikos Sampson, Enosis yanlısı çizgisiyle tanınıyordu.
Bu gelişme, Kıbrıs Türklerinde adanın Yunanistan'a bağlanacağı ve güvenliklerinin daha da tehlikeye gireceği endişesini güçlendirdi.
Türkiye, 20 Temmuz 1974'te Garanti Antlaşması'ndan doğan haklarını ileri sürerek Kıbrıs'a askerî müdahalede bulundu.
Türk tarafında “Kıbrıs Barış Harekâtı” olarak adlandırılan müdahale, iki aşamada gerçekleştirildi.
Harekâtın ardından adada fiilî bir kuzey-güney ayrımı oluştu.
Kıbrıs Türkleri açısından bu gelişme, 1963'ten beri yaşanan güvenlik sorunlarının sona erdirilmesi bakımından tarihî bir dönüm noktası olarak görüldü.
Bununla birlikte 1974, adanın bütün toplumları için ağır insani sonuçlar doğurdu.
Çok sayıda Kıbrıslı Rum kuzeydeki evlerinden ayrılmak zorunda kaldı; Kıbrıslı Türklerin önemli bir bölümü de güneyden kuzeye geçti.
Kayıplar, yerinden edilmeler ve mülkiyet sorunları, adanın iki toplumunun hafızasında derin izler bıraktı.
1974'ün sonuçları ve müdahalenin uluslararası hukuk bakımından değerlendirilmesi bugün de tartışılmaya devam ediyor.
1975'ten 1983'e: Devletleşme süreci
13 Şubat 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti ilan edildi.
Rauf Denktaş liderliğindeki Kıbrıs Türk yönetimi, bir yandan kendi kurumlarını oluştururken diğer yandan adanın siyasi geleceğine ilişkin müzakereleri sürdürdü.
Ancak iki toplum arasında federal düzenin niteliği, siyasi eşitlik, toprak ve güvenlik konularında kalıcı bir anlaşma sağlanamadı.
15 Kasım 1983'te Kıbrıs Türk Federe Meclisi, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin kuruluşunu ilan etti.
Bu karar, Kıbrıs Türkleri açısından uzun yıllara yayılan siyasi varlık ve güvenlik mücadelesinin yeni bir aşamasıydı.
Türkiye, KKTC'yi tanıyan ilk ve bugüne kadar tek Birleşmiş Milletler üyesi devlet oldu.
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi ise 541 sayılı kararıyla bağımsızlık ilanını hukuken geçersiz kabul ederek diğer devletlere tanımama çağrısında bulundu.
Dolayısıyla 1983, Kıbrıs Türklerinin kendi devlet kurumları altında yaşama hedefi açısından tarihî bir dönüm noktası olurken uluslararası tanınma meselesi çözümsüz kaldı.
Bir devletin kuruluşundan daha fazlası
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin kuruluşunu yalnızca 15 Kasım 1983 tarihli bir siyasi kararla açıklamak, Kıbrıs Türklerinin geçmişini eksik bırakır.
Bu tarihin arkasında 1950'li yılların gerilimleri, 1963'ün kanlı olayları, evlerinden ayrılan aileler, Erenköy'de savaşan gençler ve uzun yıllar devam eden güvenlik kaygıları bulunuyor.
Bir toplumun yaşadıklarını anlamak, yalnızca devlet adamlarının konuşmalarını ve antlaşma metinlerini okumakla mümkün değildir.
Çocukluğunu göç yollarında geçirenlerin, köyüne dönemeyenlerin, yakınlarını kaybedenlerin ve yıllarca belirsizlik içinde yaşayanların hikâyeleri de bu tarihin ayrılmaz parçasıdır.
Kıbrıs tarihini bütün insani boyutlarıyla ele almak, geçmişte yaşanan trajedilerin yeniden tekrarlanmaması için önemlidir.
15 Kasım 1983, Kıbrıs Türklerinin tarihinde yalnızca bir devletin ilan edildiği gün değil; kuşatma, göç, kayıp ve hayatta kalma mücadelesiyle şekillenmiş uzun bir dönemin ardından ulaşılan siyasi dönüm noktasıdır.
Ve bu tarihi anlamak için önce, o güne gelinceye kadar yaşananları hatırlamak gerekir.