Lozan'dan kalan büyük mesele: Boğazlar
Türkiye Cumhuriyeti, 1923 yılında Lozan Barış Antlaşması'yla uluslararası alanda bağımsızlığını kabul ettirmişti. Ancak Lozan'da çözüme kavuşturulan meselelerin arasında, Türkiye'nin güvenliği açısından ciddi bir sorun oluşturan Boğazlar rejimi de bulunuyordu.
24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Boğazlar Sözleşmesi, İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Marmara Denizi'nden geçiş serbestisini düzenlemişti.
Fakat bu düzenleme, Türkiye'nin egemenlik haklarını sınırlandıran hükümler içeriyordu.
Boğazların iki yakasında belirlenen bölgeler askerden arındırılmıştı. Türkiye, kendi topraklarının bir bölümünde askerî tahkimat yapamıyor, Boğazların savunmasını istediği şekilde düzenleyemiyordu.
Üstelik geçiş rejiminin uygulanmasını denetlemek amacıyla uluslararası bir Boğazlar Komisyonu kurulmuştu.
Komisyonun başkanlığını bir Türk temsilci yürütse de Boğazlar rejimi yalnızca Türkiye'nin kararlarına bırakılmamıştı.
Bu durum, Cumhuriyet'in ilk yıllarında kabul edilmek zorunda kalınan bir güvenlik düzenlemesiydi.
Ancak 1930'lu yıllarda Avrupa'daki siyasi şartlar hızla değişmeye başlayınca Türkiye için yeni bir fırsat doğdu.
Avrupa savaşa hazırlanırken Türkiye harekete geçti
1930'lu yıllar, Birinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan uluslararası düzenin sarsıldığı bir dönemdi.
1933'te Adolf Hitler Almanya'da iktidara geldi. Almanya hızla silahlanmaya başladı.
1935'te İtalya, Habeşistan'a saldırdı.
1936 yılının mart ayında Almanya, Versailles ve Locarno düzenlemelerine aykırı biçimde Ren bölgesini yeniden askerîleştirdi.
Avrupa'da savaş ihtimali giderek büyürken Türkiye'nin Boğazlar bölgesini askerden arındırılmış tutması, ülkenin güvenliği açısından ciddi bir tehlike oluşturuyordu.
Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliğindeki Türkiye, bu değişen uluslararası ortamı diplomatik bir fırsata dönüştürdü.
Türkiye'nin temel tezi açıktı:
1923 yılında kabul edilen güvenlik şartları artık ortadan kalkmıştı. Boğazların savunmasından sorumlu olan Türkiye, kendi topraklarında gerekli askerî tedbirleri alabilmeliydi.
10 Nisan 1936'da Türkiye, Lozan Boğazlar Sözleşmesi'ne taraf devletlere bir nota göndererek mevcut rejimin değiştirilmesini istedi.
Ankara, uluslararası anlaşmaları tek taraflı olarak ihlal etmek yerine taraf devletleri yeni bir konferansa çağırıyordu.
Bu tercih, Türkiye'nin uluslararası hukuk ve diplomasi yoluyla sonuç alma stratejisinin önemli örneklerinden biri oldu.
Montrö Konferansı toplandı
22 Haziran 1936'da İsviçre'nin Montrö kentinde uluslararası konferans başladı.
Türkiye'nin başlıca hedefleri, Boğazlar üzerindeki askerî sınırlamaların kaldırılması, uluslararası komisyonun sona erdirilmesi ve değişen güvenlik şartlarına uygun yeni bir geçiş rejimi kurulmasıydı.
Ancak konferansa katılan devletlerin beklentileri aynı değildi.
Sovyetler Birliği, Karadeniz'in güvenliği açısından Boğazlardan savaş gemilerinin geçişine ilişkin özel hükümler istiyordu.
İngiltere, deniz ulaşımı ve Akdeniz'deki güç dengeleri bakımından geçiş serbestisinin korunmasına önem veriyordu.
Türkiye ise Boğazların güvenliğini doğrudan sağlayabilecek bir düzenleme üzerinde ısrar ediyordu.
Yoğun müzakereler sonunda taraflar arasında uzlaşma sağlandı.
20 Temmuz 1936'da Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı.
Bu, Türkiye'nin yalnızca askerî değil, diplomatik bakımdan da önemli bir başarısıydı.
Çünkü Cumhuriyet, uluslararası bir anlaşmayla belirlenmiş sınırlamaları yine uluslararası bir anlaşmayla değiştirmeyi başarmıştı.
Türkiye Boğazları yeniden silahlandırdı
Montrö'nün Türkiye açısından en önemli kazanımı, Boğazlar bölgesinin yeniden askerîleştirilmesine izin verilmesiydi.
Lozan'da oluşturulan askerden arındırılmış bölgeler rejimi sona erdi.
Türkiye, İstanbul ve Çanakkale Boğazlarının savunması için yeniden asker konuşlandırma ve tahkimat yapma hakkını elde etti.
Böylece ülkenin en stratejik bölgelerinden birinin güvenliği, Türkiye'nin doğrudan askerî sorumluluğuna geçti.
Ayrıca Lozan'da oluşturulan uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı.
Komisyonun geçiş rejiminin uygulanmasına ilişkin görevleri Türk makamlarına devredildi.
Bu değişiklik, Boğazlar üzerindeki idari denetimin Türkiye tarafından yürütülmesi anlamına geliyordu.
Ancak Montrö, Boğazları bütün yabancı gemilere kapatan bir anlaşma değildi.
Tam tersine, ticaret gemilerinin geçiş serbestisini korurken savaş gemileri için ayrıntılı kurallar getiriyordu.
Montrö Boğazlardan geçişi nasıl düzenledi?
Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin temelinde ticaret gemileriyle savaş gemileri arasında yapılan ayrım bulunur.
Barış zamanında ticaret gemileri, sözleşmede öngörülen sağlık denetimi ve ücret hükümleri saklı kalmak üzere, Boğazlardan geçiş ve seyrüsefer serbestisinden yararlanır.
Savaş gemilerinin geçişi ise aynı serbestliğe sahip değildir.
Sözleşme; savaş gemilerinin türüne, tonajına, geçiş bildirimlerine ve Karadeniz'e kıyısı bulunan devletlerle diğer devletler arasındaki farklılıklara göre çeşitli sınırlamalar getirir.
Özellikle Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerinin Karadeniz'de bulundurabilecekleri toplam tonaj ve kalış süreleri sınırlandırılmıştır.
Bu düzenleme, Karadeniz'deki askerî güç dengesini doğrudan etkileyen bir mekanizma oluşturmuştur.
Savaş dönemlerinde ise Türkiye'nin yetkileri daha da önem kazanır.
Türkiye savaşan taraf değilse, savaşan devletlerin savaş gemilerinin geçişi kural olarak yasaktır; sözleşmede bazı istisnalar bulunmaktadır.
Türkiye'nin savaşa katılması durumunda savaş gemilerinin geçişi konusunda çok daha geniş takdir yetkisi doğar.
Türkiye kendisini yakın bir savaş tehlikesi altında gördüğünde de sözleşmenin öngördüğü özel hükümleri uygulayabilir.
Böylece Montrö, Boğazların yalnızca ticari ulaşım bakımından değil, uluslararası güvenlik açısından da belirleyici bir hukuki rejime kavuşmasını sağlamıştır.
9 Kasım 1936: Yeni rejim kesin olarak yürürlüğe girdi
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 20 Temmuz 1936'da imzalandı.
Sözleşmenin 25. maddesi uyarınca 15 Ağustos 1936'dan itibaren geçici uygulama başladı.
9 Kasım 1936'da ise sözleşme kesin olarak yürürlüğe girdi.
Böylece Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki yeni hukuki konumu uluslararası düzeyde kesinleşti.
Cumhuriyet, Lozan'dan yalnızca on üç yıl sonra Boğazların askerî savunması ve idari denetimi konusunda çok daha güçlü bir konuma ulaşmıştı.
Bu başarı, Atatürk döneminin barışçı diplomasi anlayışının en önemli sonuçlarından biri olarak değerlendirildi.
Türkiye, uluslararası şartların değiştiğini doğru okuyarak askerî çatışmaya başvurmadan stratejik bir kazanım elde etmişti.
İkinci Dünya Savaşı'nda Montrö'nün önemi
Montrö'nün stratejik değeri, imzalanmasından yalnızca üç yıl sonra başlayan İkinci Dünya Savaşı sırasında daha açık biçimde görüldü.
1939'da Avrupa'da savaş başladı.
Türkiye, savaşın büyük bölümünde savaş dışı kalmayı başardı.
Boğazlardan savaş gemilerinin geçişine ilişkin Montrö hükümleri, Türkiye'nin savaş yıllarında izlediği denge politikasının önemli hukuki dayanaklarından biri oldu.
Türkiye, savaşan devletlerin savaş gemilerinin geçişine ilişkin sınırlamaları uygulayarak Karadeniz ve Akdeniz arasındaki askerî hareketliliği denetledi.
Böylece Montrö, yalnızca 1936 yılının diplomatik başarısı olarak kalmadı; kısa süre sonra büyük bir dünya savaşında Türkiye'nin güvenlik politikasının temel araçlarından birine dönüştü.
90 yıldır önemini koruyan sözleşme
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından başlayan Soğuk Savaş boyunca da stratejik önemini korudu.
Karadeniz'in Sovyetler Birliği ile NATO arasındaki askerî rekabette önemli bir bölge hâline gelmesi, Boğazlar rejiminin uluslararası siyasetteki yerini daha da güçlendirdi.
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra da Karadeniz'deki güç dengeleri değişti; ancak Montrö'nün temel hükümleri yürürlükte kalmaya devam etti.
2022'de Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik geniş çaplı işgalinin ardından Türkiye, çatışmayı savaş olarak nitelendirerek Montrö'nün savaş zamanına ilişkin hükümlerini uygulamaya başladı.
Bu gelişme, 1936 yılında imzalanan sözleşmenin günümüzde de ne kadar önemli olduğunu bir kez daha gösterdi.
Montrö, Türkiye'ye Boğazların güvenliği konusunda önemli yetkiler verirken uluslararası deniz ulaşımının devamlılığı için de hukuki bir çerçeve oluşturuyor.
Atatürk döneminin diplomatik zaferi
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş döneminde yürütülen dış politikanın en dikkat çekici başarılarından biridir.
Türkiye, 1923'te kabul ettiği bir sınırlamayı, değişen uluslararası şartlardan yararlanarak 1936'da diplomatik müzakereler yoluyla değiştirmiştir.
Bu süreçte savaş açılmamış, askerî güç kullanılmamış ve uluslararası hukuk çerçevesinde yeni bir uzlaşmaya ulaşılmıştır.
Lozan'da askerden arındırılan Boğazlar yeniden savunulabilir hâle gelmiş, uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırılmış ve Türkiye'nin bölgedeki egemenlik yetkileri güçlendirilmiştir.
Montrö'nün başarısı yalnızca imzalandığı dönemin şartlarıyla sınırlı değildir.
Aradan geçen doksan yıla rağmen sözleşmenin yürürlükte olması, 1936'da kurulan diplomatik dengenin kalıcılığını ortaya koymaktadır.
9 Kasım 1936, Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenliğini ve güvenliğini diplomasi yoluyla güçlendirdiği tarihî bir gündür.
Montrö, Atatürk Türkiye'sinin yalnızca bir anlaşma imzalamadığını, değişen dünya şartlarını doğru okuyarak ülkenin geleceğini güvence altına alan kalıcı bir diplomatik kazanım elde ettiğini gösterir.