11 Kasım 1918 sabahı, Fransa'nın kuzeyindeki Compiègne Ormanı'nda imzalanan ateşkes anlaşması saat 11.00'de yürürlüğe girdi. Dört yılı aşkın süredir Avrupa'nın cephelerini kana bulayan silahlar sustu. Milyonlarca asker artık siperlerinden çıkabilecek, hayatta kalanlar evlerine dönebilecekti. Ancak geride bıraktıkları dünya, 1914 yazında savaşa girdikleri dünyadan çok farklıydı.
Savaş sona erdiğinde Avrupa'nın siyasi haritası parçalanmış, asırlık hanedanlar devrilmiş, dört büyük imparatorluk çökmüş ve milyonlarca insan hayatını kaybetmişti. Şehirler harabeye dönmüş, ekonomiler iflasın eşiğine gelmiş, milyonlarca çocuk babasız, milyonlarca kadın eşsiz kalmıştı.
İnsanlık, o güne kadar gördüğü en büyük felaketlerden birini yaşamıştı.
Üstelik 11 Kasım 1918'de sona eren şey, savaşın bütün cephelerde aynı anda bitmesi değildi. Osmanlı Devleti 30 Ekim'de Mondros Mütarekesi'ni, Avusturya-Macaristan 3 Kasım'da Villa Giusti Ateşkesi'ni imzalamıştı. Almanya ile yapılan 11 Kasım ateşkesi, özellikle Batı Cephesi'ndeki çatışmaları durdurdu ve Birinci Dünya Savaşı'nın sona erişinin simgesi hâline geldi.
Barış antlaşmalarının imzalanması ve savaşın yarattığı siyasi meselelerin çözülmesi ise yıllar alacaktı.
Dört yılda kaç insan öldü?
Birinci Dünya Savaşı'nın insan kayıplarını kesin olarak hesaplamak bugün bile mümkün değildir. Cephelerde tutulan kayıtların eksikliği, savaş sırasında yaşanan salgınlar, açlık, zorunlu göçler ve sivillere yönelik katliamlar, farklı araştırmalarda farklı sonuçlara ulaşılmasına neden olmaktadır.
Bununla birlikte tarihçilerin yaygın biçimde kullandığı tahminlere göre savaşta yaklaşık 9 ila 10 milyon asker hayatını kaybetti.
Sivil ölümler ise kullanılan hesaplama yöntemine göre milyonlarla ifade edilmektedir. Savaşın doğrudan ve dolaylı etkileri birlikte değerlendirildiğinde toplam can kaybının yaklaşık 15 ila 22 milyon arasında olduğu tahmin edilmektedir.
Bu rakamlara milyonlarca yaralı, sakat kalan asker ve yerinden edilen sivil de eklendiğinde felaketin gerçek boyutları daha iyi anlaşılmaktadır.
Savaşta yaklaşık 20 milyon asker yaralandı. Bunların önemli bir bölümü uzuvlarını kaybetti, kalıcı sağlık sorunları yaşadı veya hayatlarının geri kalanını savaşın fiziksel ve psikolojik izleriyle geçirmek zorunda kaldı.
Cephelerden dönen askerlerin bir kısmı, dönemin tıbbının henüz yeterince tanımlayamadığı ağır ruhsal travmalar taşıyordu. İngilizcede shell shock olarak adlandırılan bu durum, modern savaşların insan psikolojisi üzerindeki yıkıcı etkilerinin en çarpıcı örneklerinden biriydi.
Savaşın bilançosu yalnızca ölenlerin sayısıyla ölçülemeyecek kadar ağırdı.
En büyük kayıpları hangi ülkeler verdi?
Birinci Dünya Savaşı'nın askerî kayıplarında Almanya, Rusya, Fransa ve Avusturya-Macaristan başı çekiyordu.
Alman İmparatorluğu yaklaşık 2 milyon askerini kaybetti. Rus İmparatorluğu'nun askerî ölümleri 1,7 ila 2 milyon arasında tahmin edilmektedir. Fransa'nın kaybı yaklaşık 1,4 milyon, Avusturya-Macaristan'ın ise yaklaşık 1,1 ila 1,5 milyon askerdi.
Britanya İmparatorluğu'nun farklı bölgelerinden savaşa katılan kuvvetlerde yaklaşık 900 bin asker hayatını kaybetti. İtalya'nın askerî kayıpları yaklaşık 650 bin, Amerika Birleşik Devletleri'ninki ise 116 bin civarındaydı.
Osmanlı Devleti'nin kayıpları da son derece ağırdı. Askerî ölümlere ilişkin tahminler kullanılan kaynaklara göre değişmekle birlikte, yüz binlerce Osmanlı askeri cephelerde, hastanelerde ve esaret altında hayatını kaybetti.
Özellikle Çanakkale, Kafkasya, Irak, Filistin ve Suriye cepheleri Osmanlı ordusu açısından büyük insan kayıplarına sahne oldu.
Ancak savaşın en ağır sonuçlarından biri, cephe gerisindeki sivil nüfusun yaşadığı felaketlerdi.
Osmanlı coğrafyasında savaş yıllarında Ermenilere yönelik tehcir ve kitlesel katliamlar, Süryani ve Rum topluluklarının yaşadığı ağır kayıplar, Müslüman nüfusun maruz kaldığı savaş, işgal, göç, açlık ve salgınlar, imparatorluğun son yıllarını büyük bir insani yıkıma dönüştürdü.
Bu kayıpların tamamını tek bir istatistikle ifade etmek mümkün değildir.
Tarih sahnesinden çekilen dört imparatorluk
Birinci Dünya Savaşı yalnızca milyonlarca insanın ölümüne yol açmadı. Yüzyıllardır Avrupa ve Orta Doğu'nun siyasi düzenini belirleyen dört büyük imparatorluğun da sonunu getirdi.
Alman İmparatorluğu
1871 yılında kurulan Alman İmparatorluğu, savaşın sonunda çöktü.
9 Kasım 1918'de İmparator II. Wilhelm'in tahttan çekilmesiyle Hohenzollern Hanedanı'nın imparatorluk yönetimi sona erdi. Almanya'da cumhuriyet ilan edildi.
1919 Versailles Antlaşması, Almanya'ya ağır askerî sınırlamalar, toprak kayıpları ve savaş tazminatı yükümlülükleri getirdi.
Bu şartlar, sonraki yıllarda Alman siyasetinde derin krizlere yol açan etkenlerden biri oldu.
Avusturya-Macaristan İmparatorluğu
Habsburg Hanedanı'nın yönettiği çok uluslu Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, savaşın son haftalarında dağıldı.
İmparatorluğun topraklarından Avusturya, Macaristan ve Çekoslovakya gibi yeni siyasi yapılar ortaya çıktı. Güney Slav topraklarının önemli bir bölümü, daha sonra Yugoslavya adını alacak Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı'nın kuruluşuna katıldı.
Bir zamanlar Orta Avrupa'nın en güçlü devletlerinden biri olan Habsburg İmparatorluğu tarih sahnesinden çekildi.
Rus İmparatorluğu
Romanov Hanedanı'nın üç asırlık yönetimi, savaş devam ederken sona erdi.
1917 Şubat Devrimi'nin ardından Çar II. Nikolay tahttan çekildi. Aynı yıl gerçekleşen Bolşevik Devrimi, Rusya'nın siyasi geleceğini kökten değiştirdi.
Rusya, Mart 1918'de Brest-Litovsk Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi.
İmparatorluğun yıkılışı, iç savaşın ve ardından Sovyetler Birliği'nin kuruluşuna uzanan sürecin başlangıcı oldu.
Osmanlı İmparatorluğu
Birinci Dünya Savaşı'nın sonuçları Osmanlı Devleti açısından da yıkıcıydı.
30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi'nin ardından Osmanlı topraklarında işgaller başladı.
1919'da Anadolu'da başlayan Millî Mücadele, yeni bir siyasi dönemin kapısını açtı.
1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasıyla Osmanlı monarşisi resmen sona erdi. 29 Ekim 1923'te Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi.
Böylece altı asrı aşan Osmanlı siyasi tarihi kapanırken Anadolu'da yeni bir devlet doğdu.
Avrupa'nın haritası yeniden çizildi
Savaşın ardından yalnızca imparatorluklar yıkılmadı. Avrupa'nın sınırları da köklü biçimde değişti.
Polonya, 123 yıllık parçalanmışlığın ardından bağımsızlığını yeniden kazandı. Çekoslovakya kuruldu. Finlandiya ve Baltık ülkelerinin bağımsızlık süreçleri yeni siyasi düzen içinde şekillendi.
Balkanlar'da Sırbistan'ın öncülüğünde Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı kuruldu.
Osmanlı Devleti'nin Arap toprakları ise büyük ölçüde İngiliz ve Fransız nüfuzuna girdi. Irak, Filistin, Suriye ve Lübnan'ın siyasi gelecekleri, savaş sonrasında oluşturulan manda sistemiyle yeniden düzenlendi.
Savaş öncesinde Avrupa haritalarında görülen sınırların önemli bir bölümü artık yoktu.
Ancak yeni sınırlar, beraberinde yeni sorunlar da getirdi.
Azınlık meseleleri, toprak anlaşmazlıkları, etnik çatışmalar ve bağımsızlık talepleri, savaş sonrasında kurulan düzenin en büyük sorunları arasında yer aldı.
Savaşın görünmeyen kurbanları: Kadınlar, çocuklar ve siviller
Birinci Dünya Savaşı'nın acı bilançosu yalnızca askerî mezarlıklarda görülemez.
Savaş boyunca Avrupa'nın ve Orta Doğu'nun geniş bölgelerinde tarım üretimi azaldı, ulaşım ağları tahrip oldu ve temel gıda maddelerine erişim zorlaştı.
Ablukalar, zorunlu göçler, salgın hastalıklar ve açlık, cephelerden uzakta yaşayan milyonlarca insanı etkiledi.
Özellikle savaşın son yıllarında Avrupa'nın çeşitli bölgelerinde ciddi gıda sıkıntıları yaşandı.
Osmanlı topraklarında Lübnan Dağı ve çevresinde yaşanan büyük kıtlık, yüz binlerce insanın hayatını etkileyen bir felakete dönüştü.
Savaşın neden olduğu ekonomik çöküntü, aileleri parçalayarak toplumsal hayatın temelini sarstı.
Milyonlarca çocuk babasını kaybetti. Kadınlar, hem savaş ekonomisinin ağır yükünü taşıdı hem de ailelerinin geçimini sağlamak zorunda kaldı.
1918 yılında bütün dünyaya yayılan grip salgını da savaşın son dönemindeki insan hareketliliğiyle birleşerek felaketin boyutlarını artırdı.
Ancak salgında ölenlerin tamamını doğrudan savaş kayıplarına eklemek, tarihsel açıdan doğru değildir. Salgın küresel ölçekte yayıldı ve savaşın dışında kalan toplumları da etkiledi.
İnsanlık ilk kez bu ölçekte endüstriyel ölümle karşılaştı
Birinci Dünya Savaşı'nı önceki büyük savaşlardan ayıran en önemli özelliklerden biri, sanayi teknolojisinin kitlesel öldürme kapasitesini olağanüstü ölçüde artırmasıydı.
Makineli tüfekler, ağır toplar, zehirli gazlar, denizaltılar, uçaklar ve modern savaş gemileri, savaş alanlarını daha önce görülmemiş ölçekte ölümcül hâle getirdi.
1916 yılında gerçekleşen Verdun ve Somme muharebeleri, bu yeni savaş biçiminin en korkunç örnekleri arasında yer aldı.
Somme Muharebesi'nin yalnızca ilk gününde yaklaşık 19 bin İngiliz askeri öldü. Ölen, yaralanan ve kaybolanların toplamı ise 57 bini aştı.
Verdun'da aylar boyunca süren çatışmalar, Fransız ve Alman ordularında yüz binlerce kayba yol açtı.
Askerler, çoğu zaman birkaç yüz metre ilerleyebilmek için binlerce insanın hayatını kaybettiği taarruzlara katıldı.
Siperlerde çamur, soğuk, bit, hastalık ve sürekli topçu ateşi altında yaşamak zorunda kaldılar.
Modern teknoloji insanlığın üretim kapasitesini artırırken, aynı zamanda öldürme gücünü de tarihte görülmemiş bir seviyeye taşımıştı.
11 Kasım 1918: Savaş bitti ama barış gelmedi
11 Kasım sabahı saat 11.00'de Batı Cephesi'nde silahlar sustuğunda milyonlarca insan için büyük bir umut doğdu.
Ancak savaşın sona ermesi, dünyanın hemen barışa kavuştuğu anlamına gelmiyordu.
Rusya'da iç savaş devam ediyordu. Anadolu'da işgallere karşı Millî Mücadele başlayacaktı. Avrupa'nın çeşitli bölgelerinde sınır çatışmaları ve siyasi krizler yaşanacaktı.
1919 yılında imzalanan Versailles Antlaşması da kalıcı bir barış sağlayamadı.
Savaşın yarattığı ekonomik yıkım, siyasi kutuplaşma, milliyetçi hareketler ve çözülmemiş sınır meseleleri, sonraki yirmi yıl boyunca Avrupa siyasetini derinden etkiledi.
1939 yılında başlayan İkinci Dünya Savaşı'nın nedenleri yalnızca 1919 barış düzenine indirgenemez. Ancak Birinci Dünya Savaşı'nın sonuçları, ikinci büyük felakete giden yolu şekillendiren temel etkenlerden biri oldu.
1918'de milyonlarca insan, yaşadıkları savaşın bir daha tekrarlanmayacağına inanmak istiyordu.
Fakat aradan yalnızca yirmi bir yıl geçtikten sonra dünya çok daha yıkıcı bir savaşın içine sürüklenecekti.
Bir asır sonra geriye kalan
Bugün Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinin üzerinden 108 yıl geçti.
Fransa'dan Belçika'ya, Çanakkale'den Galiçya'ya, Kafkasya'dan Mezopotamya'ya kadar uzanan geniş coğrafyada milyonlarca insanın mezarı bulunuyor.
Bazılarının isimleri taşlara kazındı. Bazıları ise kimlikleri dahi belirlenemeden toplu mezarlara gömüldü.
Savaşın sonunda imparatorlar tahtlarını, devletler topraklarını, milyonlarca aile ise sevdiklerini kaybetti.
Dört büyük imparatorluğun çöküşü, yalnızca siyasi bir değişim değildi. Asırlardır süregelen toplumsal, ekonomik ve kültürel düzenlerin de dağılması anlamına geliyordu.
11 Kasım 1918, insanlık tarihinin en kanlı savaşlarından birinin sona erdiği gün olarak hatırlanıyor.
Ancak o günün gerçek bilançosu yalnızca kaybedilen asker sayısında veya yeniden çizilen sınırlarda değil, savaşın ardından hayata devam etmek zorunda kalan milyonlarca insanın hikâyesinde saklıdır.
Dört yıl süren savaş, dört imparatorluğu tarihten sildi. Milyonlarca insanı öldürdü. Dünyanın haritasını değiştirdi. Fakat insanlığa kalıcı barışı getiremedi.