Ege Denizi’ndeki On İki Ada meselesi, Osmanlı Devleti’nin çözülme döneminin en dramatik jeopolitik kayıplarından biridir. Bugün Yunanistan’a bağlı olan bu adalar, yüzyıllar boyunca Osmanlı hâkimiyetinde kaldı. Ancak Trablusgarp Savaşı ile başlayan süreç, Ege’deki Türk varlığının büyük ölçüde tasfiye edilmesine yol açtı.
Osmanlı’nın Ege’deki Gücü
Dodecanese olarak bilinen On İki Ada:
- Rodos,
- İstanköy,
- Sömbeki,
- Kerpe,
- Kaşot,
- Meis,
- Patmos,
- Leros
gibi stratejik adalardan oluşuyordu.
Bu adalar yalnızca askerî değil:
- ticari,
- denizcilik,
- Doğu Akdeniz kontrolü
açısından da büyük önem taşıyordu.
Özellikle Rhodes yani Rodos, Osmanlı’nın Akdeniz’deki en önemli üslerinden biriydi.
Süreci Başlatan Savaş: Trablusgarp
1911’de Italy, Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki son toprağı olan Trablusgarp’a saldırdı. Osmanlı Devleti donanma açısından zayıftı ve bölgeye düzenli asker sevk etmekte zorlanıyordu.
İtalya savaşta baskıyı artırmak için Ege’ye yöneldi.
1912’de İtalyan donanması:
- Rodos’u,
- ardından diğer adaları
işgal etti.
İtalya başlangıçta bu işgalin “geçici” olduğunu söyledi. Resmî gerekçe şuydu:
“Osmanlı Trablusgarp’tan çekilince adalar geri verilecek.”
Ancak bu hiçbir zaman gerçekleşmedi.
Uşi Antlaşması ve Belirsizlik
1912’de imzalanan Treaty of Ouchy ile Osmanlı Devleti Trablusgarp’tan çekilmeyi kabul etti.
Buna karşılık İtalya’nın da adaları boşaltması bekleniyordu.
Fakat tam bu sırada Balkan Savaşları başladı.
Osmanlı Devleti Ege ve Rumeli’de ölüm kalım mücadelesine girince On İki Ada meselesi fiilen donduruldu. İtalya da bu boşluğu kullanarak adalardan çıkmadı.
Lozan’a Giden Süreç
I. Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti parçalandı. Yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti ise önceliği Anadolu’nun elde tutulmasına verdi.
1923’teki Treaty of Lausanne ile Türkiye:
- On İki Ada üzerindeki İtalyan hâkimiyetini resmen tanıdı.
Böylece adalar hukuken de Osmanlı’dan kopmuş oldu.
Adalar Nasıl Yunanistan’a Geçti?
Aslında adaları Osmanlı’dan doğrudan Yunanistan almadı.
Önce:
- Osmanlı’dan İtalya’ya geçti,
- ardından II. Dünya Savaşı sonrasında İtalya savaşı kaybedince,
- 1947 Paris Antlaşması ile Yunanistan’a devredildi.
Yani bugün Yunanistan’a bağlı olan On İki Ada, yaklaşık 35 yıl boyunca İtalyan yönetiminde kaldı.
Meis Gerçeği
Kastellorizo yani Meis Adası, Türkiye kıyılarına yalnızca birkaç kilometre uzaklıkta bulunur. Kaş’ın hemen karşısındaki bu küçük ada, bugün Doğu Akdeniz deniz yetki alanı tartışmalarının merkezlerinden biridir.
Bu yüzden On İki Ada meselesi yalnızca tarihî değil; günümüzde de jeopolitik sonuçlar doğurmaya devam eden bir konudur.
Sonuç
On İki Ada’nın kaybı:
- tek bir savaşın değil,
- Osmanlı’nın askerî zayıflığının,
- donanma çöküşünün,
- Balkan Savaşları’nın,
- ve büyük güç siyaseti içinde yalnız kalmasının
sonucuydu.
Ege’de yüzyıllarca Osmanlı sancağı taşıyan adalar, önce geçici işgal denilerek alındı… sonra bir daha geri verilmedi.