Kasım 1808'de İstanbul, Osmanlı tarihinin en büyük ve en kanlı askerî ayaklanmalarından birine sahne oldu.
Yeniçerilerin başlattığı isyan kısa sürede başkenti bir savaş alanına çevirdi. Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa, kuşatıldığı Bâbıâli'de cephaneliği havaya uçurarak yüzlerce isyancıyla birlikte hayatını kaybetti. Ancak çatışmalar onun ölümüyle sona ermedi. Topkapı Sarayı kuşatıldı, İstanbul sokaklarında askerler birbirleriyle savaştı, kışlalar yakıldı ve tarihî yapılar top ateşinin hedefi oldu. Osmanlı Devleti, kendi başkentinde günlerce süren bir iç savaşın eşiğine geldi.
Bir yıl içinde iki padişah, iki isyan
1808 yılının Kasım ayında yaşanan Alemdar Vakası'nı anlamak için bir yıl öncesine gitmek gerekiyor.
Osmanlı İmparatorluğu, III. Selim döneminde başlatılan askerî reformların yarattığı büyük bir siyasi krizin içindeydi. Padişahın kurduğu Nizâm-ı Cedîd ordusu, özellikle yeniçeriler ve reform karşıtı çevreler tarafından kendi varlıklarına yönelik bir tehdit olarak görülüyordu.
Mayıs 1807'de patlak veren Kabakçı Mustafa İsyanı sonucunda III. Selim tahttan indirildi ve yerine IV. Mustafa geçirildi. Nizâm-ı Cedîd dağıtıldı, reform hareketi büyük bir darbe aldı.
Ancak Rumeli'de güçlü bir âyan olan Rusçuklu Alemdar Mustafa Paşa, III. Selim'i yeniden tahta çıkarmak amacıyla harekete geçti.
Temmuz 1808'de kuvvetleriyle İstanbul'a giren Alemdar, Topkapı Sarayı'na yöneldi. Fakat IV. Mustafa, tahtını korumak amacıyla III. Selim'i öldürttü.
Böylece Alemdar'ın İstanbul'a gelişindeki temel hedef ortadan kalkmış oldu.
Tahta, hanedanın hayatta kalan diğer erkek üyesi II. Mahmud çıkarıldı. Alemdar Mustafa Paşa ise sadrazamlığa getirildi.
Osmanlı başkentinde iktidar değişmişti. Fakat yeni yönetimin karşısındaki en büyük tehlike henüz ortadan kalkmamıştı.
Yeniçeriler neden ayaklandı?
Alemdar Mustafa Paşa, sadrazam olduktan sonra devletin askerî ve siyasi yapısını yeniden düzenlemeye girişti.
Öncelikle Anadolu ve Rumeli âyanlarını İstanbul'a davet ederek merkezî yönetimle taşradaki güç odakları arasında bir uzlaşma sağlamaya çalıştı. Bu girişimin sonucunda Sened-i İttifak ortaya çıktı.
Ardından III. Selim dönemindeki Nizâm-ı Cedîd'in devamı niteliğinde Sekbân-ı Cedîd adıyla yeni bir askerî teşkilat kuruldu.
Bu gelişme yeniçeriler arasında büyük bir huzursuzluk yarattı.
Çünkü yeni ordu yalnızca askerî bir yenilik değildi. Yeniçerilerin devlet yönetimindeki nüfuzunu, ayrıcalıklarını ve askerî güç üzerindeki tekelini tehdit ediyordu.
Üstelik Alemdar, yeniçeri ocaklarındaki usulsüzlüklere de müdahale etmeye başlamıştı. Askerlikle ilgisi kalmadığı hâlde ocak defterlerinde kayıtlı bulunanların ayıklanması ve esame ticaretinin engellenmesi gibi uygulamalar, muhalefeti daha da büyüttü.
Yeniçerilerin hoşnutsuzluğuna Alemdar'ın sert yönetim tarzından rahatsız olan bazı devlet adamları ve ulema mensupları da eklendi.
İstanbul'da giderek güçlenen bir muhalefet oluşuyordu.
Alemdar Mustafa Paşa ise kendisine yönelik tehlikeyi yeterince ciddiye almıyordu.
15 Kasım gecesi: Bâbıâli kuşatılıyor
15 Kasım 1808 gecesi, Ramazan ayının son günlerinde, yeniçeriler harekete geçti.
Hedefleri doğrudan sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'ydı.
İsyancılar, Osmanlı hükûmetinin merkezi olan Bâbıâli'yi kuşatarak Alemdar'ın bulunduğu konağa saldırdı. Ahşap yapı ateşe verildi.
Baskına hazırlıksız yakalanan Alemdar, yanındaki sınırlı sayıdaki adamıyla direnmeye başladı.
Sadrazam, Topkapı Sarayı'ndan ve kendisine bağlı askerî birliklerden yardım geleceğini düşünüyordu. Ancak beklediği destek zamanında ulaşmadı.
Konağın çevresini saran yeniçeriler, direnişi kırmak için saldırılarını yoğunlaştırdı.
16 Kasım'da Alemdar'ın artık kurtulma ihtimali neredeyse kalmamıştı.
İsyancıların içeri girmek üzere olduğu sırada sadrazam, bulunduğu yerdeki cephaneliği ateşe verdi.
Meydana gelen büyük patlama, Alemdar Mustafa Paşa'nın ve konağın çevresindeki yüzlerce yeniçerinin ölümüne yol açtı.
Bazı tarihî anlatımlarda patlamada ölen yeniçerilerin sayısı 300 ile 500 arasında verilir. Ancak bu rakamların kesinliği tartışmalıdır.
Alemdar Mustafa Paşa, sadrazamlığa getirilmesinden yaklaşık üç buçuk ay sonra, Osmanlı başkentinin merkezinde hayatını kaybetmişti.
Fakat bu ölüm, isyanın sonu değil, daha kanlı bir safhanın başlangıcı oldu.
İstanbul sokakları savaş alanına dönüyor
Alemdar'ın ölümünden sonra yeniçeriler, kendilerine karşı koyan Sekbân-ı Cedîd birliklerini de ortadan kaldırmak için harekete geçti.
Başkentte artık iki askerî güç karşı karşıyaydı.
Bir tarafta yeniçeriler ve onlara katılan gruplar, diğer tarafta Sekbân-ı Cedîd askerleri, donanma birlikleri ve saraya bağlı kuvvetler bulunuyordu.
Çatışmalar Bâbıâli çevresinden İstanbul'un farklı bölgelerine yayıldı.
Topkapı Sarayı'nın birinci avlusu, Ayasofya çevresi, Sultanahmet, Beyazıt ve Süleymaniye semtleri kanlı çarpışmalara sahne oldu.
Şehirde tüfekler ateşleniyor, toplar kullanılıyor, askerî binalar ve kışlalar yakılıyordu.
İsyanın en ağır sonuçlarından biri, Ayasofya yakınındaki Cebeciler Kışlası'nın yakılması oldu.
17 Kasım'daki çatışmalarda Sekbân-ı Cedîd askerleri kışlayı ele geçirmişti. Ancak yeniçeriler, buradaki askerlerin direnişini kırmak için binayı ateşe verdi.
Yangın çevredeki yapılara da yayıldı.
Osmanlı başkenti, kendi askerlerinin yürüttüğü çatışmalar yüzünden büyük bir yıkımla karşı karşıya kalmıştı.
Topkapı Sarayı kuşatıldı, eski padişah öldürüldü
İsyanın en tehlikeli aşamalarından biri, yeniçerilerin doğrudan Topkapı Sarayı'nı hedef almasıydı.
İsyancılar, II. Mahmud'un iktidarını tehdit ediyor ve tahttan indirilmiş IV. Mustafa'nın yeniden padişah yapılması ihtimali giderek güçleniyordu.
II. Mahmud açısından durum son derece kritikti.
Henüz birkaç ay önce tahta çıkmıştı. Sadrazamı öldürülmüş, yeni kurulan askerî teşkilatı ağır saldırıya uğramış, başkentteki otoritesi sarsılmıştı.
Üstelik sarayda bulunan IV. Mustafa, isyancıların kullanabileceği güçlü bir siyasi alternatifti.
Bu tehlikeyi ortadan kaldırmak isteyen II. Mahmud, 16 Kasım 1808'de IV. Mustafa'nın öldürülmesini emretti.
Böylece yalnızca bir yıl içerisinde Osmanlı hanedanından iki padişah öldürülmüş oldu: III. Selim ve IV. Mustafa.
II. Mahmud ise Osmanlı hanedanının hayatta kalan tek erkek üyesi olarak tahtta kaldı.
Süleymaniye Camii bile top ateşine maruz kaldı
İstanbul'daki çatışmalar günlerce devam etti.
Sekbân-ı Cedîd Nâzırı Kadı Abdurrahman Paşa ile Kaptanıderyâ Râmiz Abdullah Paşa, isyanı bastırmak amacıyla saray ve donanma kuvvetlerini harekete geçirdi.
Râmiz Paşa'nın emrindeki donanma birlikleri, gemilerden İstanbul'un yeniçerilerin kontrolündeki bölgelerine top ateşi açtı.
21 Kasım 1808'de, Ramazan Bayramı'nın ikinci günü, çatışmalar son derece şiddetlendi.
Kurşunlumahzen önünden ve Tersane'deki gemilerden Ağakapısı yönüne gün boyunca top atışları yapıldı.
Bu bombardıman sırasında yalnızca askerî hedefler değil, sivil yapılar da zarar gördü.
Süleymaniye Camii ve çevresindeki çok sayıda ev top ateşinden etkilendi.
Kanuni Sultan Süleyman'ın Mimar Sinan'a yaptırdığı büyük caminin, Osmanlı askerlerinin birbirleriyle savaştığı bir çatışmada zarar görmesi, isyanın ulaştığı boyutu göstermesi bakımından dikkat çekiciydi.
İstanbul, dışarıdan gelen bir ordunun kuşatması altında değildi.
Şehri tahrip edenler, Osmanlı Devleti'nin kendi askerleriydi.
İsyan nasıl sona erdi?
Alemdar Mustafa Paşa'nın ölümü, reform yanlısı askerî ve siyasi kadroların direncini önemli ölçüde kırdı.
Sekbân-ı Cedîd Ocağı 18 Kasım'da kaldırıldı. Böylece III. Selim'in askerî reformlarını yeni bir ad altında sürdürme girişimi de sona ermiş oldu.
Ancak yeniçerilerle diğer birlikler arasındaki çatışmalar hemen durmadı.
21 Kasım'daki bombardımanın ardından, isyana karşı mücadeleyi yöneten Râmiz Paşa ve Kadı Abdurrahman Paşa, İstanbul'da daha fazla direnmenin mümkün olmadığını gördü.
22 Kasım'da başkentten ayrıldılar.
Yeniçeriler, bir kez daha Osmanlı yönetimine kendi taleplerini kabul ettirmeyi başarmıştı.
II. Mahmud tahtını korumuştu. Ancak iktidarının ilk aylarında askerî reformlarını sürdürme imkânını büyük ölçüde kaybetmişti.
İsyanın ardından Alemdar Mustafa Paşa'nın cesedi de yeniçerilerin saldırısına uğradı. Naaşı Yedikule dışında bir kuyuya atıldı. Kemikleri daha sonra çıkarılarak defnedildi; II. Meşrutiyet'in ilanından sonra ise Zeynep Sultan Camii haziresine nakledildi.
Alemdar Vakası Osmanlı tarihini nasıl değiştirdi?
Kasım 1808'de yaşananlar, Osmanlı Devleti'nin yalnızca bir sadrazamını kaybetmesiyle sonuçlanmadı.
Alemdar Vakası, merkezî yönetimin askerî ocaklar üzerindeki otoritesinin ne kadar zayıfladığını açıkça ortaya koydu.
Yeniçeriler, devletin başkentinde hükûmet merkezini basabilmiş, sadrazamı ortadan kaldırmış, sarayı kuşatmış ve yeni kurulan bir askerî teşkilatın dağıtılmasını sağlamıştı.
II. Mahmud bu olaydan önemli bir ders çıkardı.
Yeniçeri Ocağı'nın varlığını sürdürdüğü koşullarda köklü askerî reformların hayata geçirilmesinin ne kadar güç olduğunu görmüştü.
Bununla birlikte padişah, ocağı hemen ortadan kaldırabilecek siyasi ve askerî güce sahip değildi.
Bu nedenle uzun yıllar boyunca merkezî otoriteyi güçlendirmeye, kendisine bağlı kadrolar oluşturmaya ve yeniçerilerin nüfuzunu sınırlandırmaya çalıştı.
Nihayet 1826 yılında, Alemdar Vakası'ndan 18 yıl sonra, yeniçerilerin son büyük ayaklanması sırasında II. Mahmud harekete geçti.
Vaka-i Hayriye olarak adlandırılan gelişmeler sonucunda Yeniçeri Ocağı kaldırıldı.
1808'de sadrazamını kaybeden ve reformlarını durdurmak zorunda kalan II. Mahmud, 1826'da askerî sistemin köklü biçimde değiştirilmesini sağladı.
Bu iki olay arasında doğrudan ve tek başına belirleyici bir neden-sonuç ilişkisi kurmak mümkün olmasa da Alemdar Vakası'nın II. Mahmud'un yeniçerilere yönelik siyasetini şekillendiren başlıca tecrübelerden biri olduğu açıktır.
Osmanlı başkentinin unutulan iç savaşı
Alemdar Vakası, Osmanlı tarihinde askerî isyanların ne kadar yıkıcı sonuçlar doğurabildiğinin en çarpıcı örneklerinden biridir.
Kasım 1808'de İstanbul'da yaşananlar, yalnızca saray çevresindeki bir iktidar mücadelesi değildi.
Bâbıâli'nin kuşatılması, sadrazamın ölümü, Topkapı Sarayı'nın hedef alınması, kışlaların yakılması, mahallelerde yaşanan silahlı çatışmalar ve Süleymaniye Camii'nin top ateşinden zarar görmesi, isyanın neredeyse bir şehir savaşına dönüştüğünü göstermektedir.
Üstelik bütün bunlar, Osmanlı Devleti'nin dış cephelerde savaşlarla mücadele ettiği bir dönemde gerçekleşmişti.
Bir zamanlar imparatorluğun fetihlerini gerçekleştiren askerî teşkilatın mensupları, artık devletin merkezinde reform girişimlerine silahla karşı koyuyordu.
1808 Kasım'ında İstanbul'u savaş alanına çeviren Alemdar Vakası, Osmanlı askerî ve siyasi düzeninin içine düştüğü krizin en açık göstergelerinden biri olarak tarihe geçti.