Kendi eserinin sürgünü: Robotlar iş yaparken ya da savaşırken insan ne iş yapacak?

Yemekleri otomatlar hazırlayacak, ameliyatları otonom neşterler yapacak, savaşları Çin'in insansı robot orduları yürütecek... Üretimden savunmaya kadar her insani işlevin makinelerce gasp edildiği post-insan çağında bizi ne bekliyor: Tam bir özgürleşme mi, yoksa felsefi bir imha mı?

Şafak Altun

Yazan: Şafak Altun

· 3 dk okuma

Kendi eserinin sürgünü: Robotlar iş yaparken ya da  savaşırken insan ne iş yapacak?

Yemekleri robotlar pişirecek, kodları yapay zekalar yazacak, sanatı ve medyayı algoritmalar üretecek. Dahası; Çin’in seri üretimine başladığı insansı robotlar insanoğlu adına cepheye sürülecek. Savaşlar artık insan kanı dökülmeden, cephelerde vuruşan çelik bedenlerin soğuk algoritmik hesaplarıyla yürütülecek. Hukuki kararları yapay zeka yargıçlar verecek, tarımı otonom biçerdöverler yönetecek.

İşin, zanaatın, yönetimin ve hatta "ölümün" bile otomatize edildiği bir dünyada insanlık, tarihinin en büyük varoluşsal sorusuyla baş başa kalıyor: Fonksiyonsuzlaşan insan ne yapacak?

"Homo Faber"in Sonu ve Hannah Arendt’in Uyarsı

İnsanlık tarihi boyunca kendimizi yaptığımız işle, ürettiğimiz zanaatla ve hayatta kalmak için verdiğimiz mücadeleyle tanımladık (Homo Faber — Üreten İnsan).

Filozof Hannah Arendt, İnsanlık Durumu (The Human Condition) eserinde insan etkinliğini üç ana düzlemde ele alır:

  • Labor (Emek): Biyolojik yaşamı sürdürme gayreti.
  • Work (İş/Zanaat): İnsanın dünyada kalıcı bir iz bırakma çabası.
  • Action (Eylem): İnsanın kamusal alanda diğerleriyle kurduğu politik ve etik ilişki.

Otomasyon, insanın "Labor" ve "Work" boyutunu elinden aldığında geriye devasa bir boşluk kalır. Karl Marx’ın yabancılaşma (Entfremdung) kuramı bu noktada radikal bir safhaya evrilir: İnsan artık sadece ürettiği nesneye değil, kendi biyolojik varlığının lüzumuna yabancılaşır. Yemeği pişirmeyen, binayı inşa etmeyen, cephede savaşmayan, kararları almayan insan; bir özne olmaktan çıkıp sistemin beslediği bir "dijital evcil hayvana" dönüşme riski taşır.

Sisyphos’un Taşı ve Nietzsche’nin "Son İnsan"ı

Albert Camus, Sisyphos Mitosu’nda insan varoluşunu dev bir kayayı tepeye çıkarmaya çalışan Sisyphos ile simgeler ve ekler: "Taşın tepeye doğru yeniden yuvarlanışını izlemek mücadelenin kendisidir; insanı mutlu eden şey kayayı taşımaktır." Peki, o kaya kendi kendine tepeye çıkmaya başlarsa ne olur? Mücadelenin ve direncin kalmadığı bir dünyada anlam nerede aranacaktır?

Friedrich Nietzsche’nin Böyle Buyurdu Zerdüşt’te uyardığı o tehlike tam olarak buradadır: "Son İnsan".

"Zahmet çekmeyen, arzu duymayan, acıdan kaçınan, yaratmayan ve 'Biz mutluluğu bulduk' diyerek göz kırpan sığ insan."

Pixar’ın WALL-E filmindeki yüzen koltuklarına çakılmış, tüp pipetlerle beslenen, savaşmayı da üretmeyi de robotlara devretmiş kitleler, Nietzscheci "Son İnsan" kehanetinin görsel bir uyarısıdır.

Heidegger ve "Yararsızın" Kutsallığı

Filozof Martin Heidegger, modern teknolojiyi dünyayı sadece bir "kullanım nesnesi ve kaynak" (Gestell) olarak gören bir zihniyet biçimi olarak eleştirir. Eğer insan kendi değerini sadece "üretkenlik, verimlilik ve işlevsellik" üzerinden okumaya devam ederse, robotların her şeyi daha verimli yaptığı bir çağda kendi gereksizliğine ikna olup çökecektir.

İnsanı bu krizden çıkaracak tek şey, "yararsız" olanın kutsallığını yeniden keşfetmesidir:

  • Fonksiyon vs. Ritüel: Robot yemeği "kalori aktarımı" için pişirir; insan ise bir masanın etrafında toplanmak, sohbet etmek ve hikaye anlatmak için pişirir.
  • Strateji vs. Tragedya: Robot savaşı bir simülasyon ve kaynak tüketimi olarak yürütür; insan ise kaybetmenin, acının ve barışın trajik değerini kavrar.
  • Kod vs. Şiir: Yapay zeka en mükemmel dizeyi milisaniyeler içinde kurgular; ama o dizeyi yazarken duyulan varoluşsal sancıyı sadece insan hisseder.

Sonuç: İki Yoldan Biri

Bütün işlerin otonom sistemlere devredildiği o günde insan iki yoldan birini seçecek: Ya algoritmaların beslediği, savaşları ve yaşamı ekran arkasından izleyen pasif bir "tüketim nesnesi" olacak... Ya da varlığını araçsal işlevlerden kurtarıp nedensizce yürümek, felsefe yapmak, sanatı sadece hazzı için üretmek ve bir dostla yavaşça sohbet etmek gibi "ölçülemeyen" insani tutkulara adayacak.

Makineler dünyayı kusursuz bir şekilde rasyonelleştirip verimli kılarken, insanı kurtaracak tek şey tam da o verimsiz, mantıksız ve işlevsiz insani özümüz olacaktır.

Şafak Altun’dan diğer yazılar

Podcast

gdh'i Google'da takip edin

gdh'i Google'da Tercih Edilen Kaynaklar'a ekleyin veya Google Haberler'de takip edin.

Yazı Boyutu

Haberin görünümü bu boyutta görünücek. Göz yorgunluğu olmadan rahat okuma.

Haberi Paylaş

Sayfayı Paylaş

gdh'yi bir arkadaşınıza tavsiye etme ihtimaliniz 0-10 skalasında kaç olur?

Hiç tavsiye etmezdimKesinlikle tavsiye ederim