İnsanın yeryüzündeki en çetin, en uzun ve aslına bakarsanız hiçbir zaman tam anlamıyla bitmeyen serüveni "olma" mücadelesidir. İçinde bulunduğumuz çağ, eşi benzeri görülmemiş bir hızla dönüşürken; dünyaya uyum sağlamak, ayakta kalmak ve anlamı kaybetmemek için bu mücadele her zamankinden daha hayati bir hal alıyor. Nefes nefese koştuğumuz bu devasa değişim çarkının içinde, özellikle biz eğitimcilerin ve anne babaların yakasına yapışan, bizi derin bir felsefi yüzleşmeye davet eden o sarsıcı gerçek şudur: Biz olmadan olduramayız.
"Oldurma" telaşında "Olmayı" unutmak
Eğitim sistemimizin, toplumsal beklentilerimizin ve ebeveynlik reflekslerimizin merkezinde hep bir "oldurma" telaşı var. Çocuklarımız başarılı "olsun", öğrencilerimiz donanımlı "olsun", yeni nesil çağa uyum sağlamış "olsun"... Onların zihinlerine yatırım yapıyor, önlerine sayısız imkân seriyor ve geleceğin o belirsiz dünyasında güçlü kalabilmeleri için çırpınıyoruz.
Peki ama soruyu hiç kendimize soruyor muyuz: Biz kendimizi her alanda var etmeden, kendi tekâmülümüzü sürdürmeden nasıl "insan" yetiştireceğiz?
Kendini okumaktan, düşünmekten ve çağın dinamiklerini anlamaktan alıkoymuş; ruhsal ve zihinsel gelişimini yıllar önce mezun olduğu gün dondurmuş bir yetişkinin, sürekli büyüyen ve filizlenen bir zihne rehberlik etmesi mümkün müdür? Kendi köklerini derinleştirmeyen bir ağaç, dallarındaki meyvelere nasıl can suyu taşıyabilir?
Mumun felsefesi: Yanmayan aydınlatamaz
Eğitimin o kadim ve derin ruhunu anlamak için şu muazzam metafora kulak vermeliyiz:
"Mum kendini ışıtmadan, kendi fitilini tutuşturmadan bir başkasına nasıl ateş verecek?"
İşte "biz olmadan olduramayız" hakikatinin özeti budur. Bir mumun etrafını aydınlatabilmesi, bir başka mumu tutuşturup karanlığı dağıtabilmesi için önce kendi bedenini ateşe vermesi, kendi ışığını yakması gerekir. Kendisi yanmayan, karanlığın içinde sönük ve soğuk duran bir mumun, etrafındaki hiçbir nesneye faydası dokunmaz. Eğitimci olmak, ebeveyn olmak, bir insana rehberlik etmek tam olarak bir mum olabilme sanatıdır. Bizler kendi içimizdeki o merak ateşini, öğrenme aşkını, ahlaki duruşu ve çağı anlama çabasını yakmadan; çocuklarımızın kalbinde ve zihninde bir aydınlanma bekleyemeyiz.
İlahî pusula: Kendini unutan, neslini inşa edebilir mi?
Kur'an-ı Kerim, bu evrensel hakikati çok sarsıcı bir ilahî uyarı ile zihinlerimize nakşeder. Yüce Yaratıcı, Bakara Suresi'nin 44. ayetinde bizleri kendi iç dünyamızla yüzleşmeye çağırır:
أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ
"Siz insanlara iyiliği (erdemli olmayı) emreder de kendi nefsinizi unutur musunuz? Hâlbuki siz Kitab’ı da okuyorsunuz. Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?" (Bakara, 2/44)
Bu ayet-i kerime, eğitimcilere, ebeveynlere ve topluma yön veren herkese değişmez bir pusula sunmaktadır. İnsanın kendi iç dünyasında adaleti, merhameti ve tefekkürü inşa etmeden, yani "kendini unutarak" başkasına bunları emretmesi veya öğretmeye kalkması, ilahî nizamda aklın zıddı olarak görülmüştür. Kendi nefsini ıslah etmeyen bir yetişkinin, çocuğun ruhundaki fırtınalara sığınak olması, ona erdemi öğretmesi beklenemez. Zira kalbinde hakikatin izini taşımayanın, dilindeki sözün karşı tarafta bir tesiri, bir "oldurma" gücü yoktur.
Hâl aktarımı olarak eğitim
Felsefi ve manevi bir gözle baktığımızda eğitim, salt bir bilgi transferi değil; dilden dile değil, kalpten kalbe geçen bir "hâl aktarımıdır". Çocuklar, bizim onlara söylediklerimizi değil; bizim ne olduğumuzu, nasıl yaşadığımızı, olaylar karşısında nasıl bir duruş sergilediğimizi kopyalarlar.
Eğer bizler;
- Değişen çağda yeniliklere kapalıysak,
- Okumuyor, araştırmıyor ve kendi sınırlarımızı zorlamıyorsak,
- İnsani değerlerimizi modern dünyanın hırslarına kurban ediyorsak,
çocuklarımızdan yenilikçi, bilge ve ahlaklı olmalarını beklemek, toprağa tohum atmadan hasat beklemek kadar büyük bir yanılgıdır. Kendi değer yargılarını ve merhametini eyleme dökememiş (yani "olamamış") bir yetişkin, çocuğa bunları sadece ezberletebilir; ama asla ona bu değerleri yaşatamaz.
Önce "Biz" olacağız
Değişen dünyaya uyum sağlayabilen, kendi değerleriyle barışık, vizyoner ve şahsiyetli insanlar yetiştirmek istiyorsak, işe o en zorlu ve en temel basamaktan, yani kendimizden başlamak zorundayız.
Önce biz "olma" mücadelemizi ciddiye alacağız. Kendi zihnimizi çağın ilmiyle, kalbimizi kadim medeniyetimizin irfanıyla besleyeceğiz. Kendi fitilimizi tutuşturacak, kendi manevi donanımımızı tamamlayacağız. Ancak o zaman dudaklarımızdan dökülen kelimeler bir anlam kazanır, ancak o zaman eylemlerimiz çocuklarımız için bir pusulaya dönüşür.
Unutmayalım; yeryüzünde hiçbir usta, henüz öğrenmediği bir sanatı çırağına aktaramaz. Kendi ışığına sahip çıkmayan, karanlığı dağıtamaz. Biz "olmadan", onları "olduramayız".