Akdeniz'in ortasındaki ada, dünyanın en büyük jeopolitik düğümlerinden biri.
Kıbrıs, yüzölçümü bakımından küçük bir ada olabilir. Ancak tarih boyunca onu ele geçirmek isteyen devletlerin sayısı düşünüldüğünde, dünyanın en stratejik coğrafyalarından biri olduğu açıkça görülür.
Anadolu kıyılarına yaklaşık 70 kilometre uzaklıktaki ada, Doğu Akdeniz'in deniz yollarını, Levant kıyılarını, Süveyş'e uzanan ticaret hattını ve Orta Doğu'ya açılan kapıyı kontrol edebilecek bir konumdadır.
Bugün yaşanan Kıbrıs sorunu yalnızca 1974'te başlamadı. Kökleri yüzyıllar öncesine uzanır.
Osmanlı'nın Kıbrıs'ı Fethi
1571 yılında II. Selim döneminde Osmanlı Devleti, Lala Mustafa Paşa komutasındaki orduyla Kıbrıs'ı fethetti.
Ada yaklaşık 307 yıl boyunca Osmanlı yönetiminde kaldı.
Osmanlı idaresi sırasında Anadolu'dan aileler adaya yerleştirildi. Vakıflar kuruldu, camiler, medreseler, hanlar ve köprüler inşa edildi.
Bugünkü Kıbrıs Türk toplumunun önemli bir bölümü de bu iskân politikalarının mirasıdır.
Bilinmeyen Gerçek:
İngiltere Kıbrıs'ı Savaşarak Almadı
En yaygın yanlışlardan biri, İngiltere'nin Kıbrıs'ı Osmanlı'dan savaşla aldığı düşüncesidir.
Gerçekte böyle olmadı.
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Osmanlı Devleti zor durumda kalınca, İngiltere ile Kıbrıs Konvansiyonu imzalandı.
Bu anlaşmayla ada, hukuken Osmanlı toprağı olmaya devam ederken yönetimi İngiltere'ye bırakıldı.
Yani ilk aşamada bir ilhak değil, idarî devirdi.
Birinci Dünya Savaşı Her Şeyi Değiştirdi
1914'te Osmanlı Devleti İngiltere'nin karşısında savaşa girince İngiltere tek taraflı olarak Kıbrıs'ı ilhak etti.
1923 Lozan Antlaşması ile Türkiye Cumhuriyeti bu durumu resmen tanıdı.
Enosis Nedir?
- yüzyılın sonlarından itibaren adadaki Rum milliyetçiliğinin temel hedefi Enosis, yani Kıbrıs'ın Yunanistan'a bağlanmasıydı.
Buna karşılık Türk toplumu ise güvenliğini koruyacak çözümler arıyordu.
İki toplum arasındaki siyasi hedefler giderek birbirinden uzaklaştı.
EOKA ve Şiddet Dönemi
1955 yılında Georgios Grivas liderliğinde kurulan EOKA, İngiliz yönetimine karşı silahlı mücadele başlattı.
Ancak örgüt zamanla yalnızca İngiliz hedeflerine değil, Enosis'e karşı çıkan Kıbrıslı Türklere de saldırılar düzenledi.
Bu süreç iki toplum arasındaki güveni büyük ölçüde sarstı.
1960 Cumhuriyeti Neden Yürüyemedi?
1960 yılında Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık'ın garantörlüğünde Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu.
Anayasa, Türk ve Rum toplumlarının ortaklığını esas alıyordu.
Ancak kısa süre içinde anayasal krizler başladı.
1963 yılında yaşanan toplumlar arası çatışmalar, Türk toplumunun devlet kurumlarından büyük ölçüde dışlanmasına yol açtı.
Kanlı Noel
1963 Aralık olayları, Türkiye'de Kanlı Noel adıyla hatırlanır.
Birçok Türk köyü saldırıya uğradı.
Yüzlerce kişi hayatını kaybetti veya yerinden edildi.
Bu dönem, iki toplumun fiilen ayrı yaşamaya başlamasının dönüm noktalarından biri oldu.
Türkiye Neden 1974'te Müdahale Etti?
15 Temmuz 1974'te Yunanistan'daki askerî cunta destekli darbe gerçekleştirildi.
Darbe sonucunda Nikos Sampson yönetime getirildi.
Açık hedef Enosis'ti.
Türkiye ise 1960 Garanti Antlaşması'nın verdiği müdahale hakkına dayanarak 20 Temmuz'da askerî harekât başlattı.
22 Temmuz'da ateşkes ilan edildi.
Cenevre görüşmelerinin başarısız olması üzerine 14 Ağustos'ta ikinci harekât gerçekleştirildi.
Bugünkü fiilî sınırlar büyük ölçüde bu dönemde oluştu.
Bilinmeyen Bir Gerçek:
ABD Harekâtı Tamamen Destekledi mi?
Hayır.
ABD yönetimi içinde ciddi görüş ayrılıkları yaşandı.
Dönemin Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'ın tutumu uzun yıllardır tarihçiler arasında tartışma konusudur. Bazı araştırmacılar Kissinger'ın müdahaleye göz yumduğunu ileri sürerken, bazıları ise ABD'nin esas önceliğinin NATO içindeki Türkiye-Yunanistan krizini kontrol altında tutmak olduğunu savunur.
KKTC'nin İlanı
1983 yılında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edildi.
Bugün KKTC'yi Türkiye tanımaktadır. Birleşmiş Milletler üyesi diğer devletlerin büyük çoğunluğu ise KKTC'yi bağımsız devlet olarak tanımamakta ve uluslararası düzeyde Kıbrıs Cumhuriyeti'ni adanın tek meşru hükümeti olarak kabul etmektedir.
Bugün Kıbrıs Neden Hâlâ Bu Kadar Önemli?
Kıbrıs artık yalnızca tarih meselesi değildir.
Doğu Akdeniz'deki doğal gaz rezervleri...
Deniz yetki alanları...
Enerji koridorları...
NATO'nun doğu kanadı...
Orta Doğu'ya yakınlığı...
Ve Anadolu'nun güney güvenliği...
Bütün bunlar nedeniyle Kıbrıs, 21. yüzyılda da jeopolitik önemini korumaktadır.
Sonuç
Kıbrıs sorunu, yalnızca 1974'e indirgenebilecek bir mesele değildir.
1571 Osmanlı fethinden 1878 Kıbrıs Konvansiyonu'na, Enosis hareketinden 1963 toplumlar arası çatışmalarına ve 1974 Barış Harekâtı'na uzanan uzun bir tarihî süreç söz konusudur.
Bugün adada yaşanan her gelişme, bu çok katmanlı geçmişin izlerini taşımaktadır. Bu nedenle Kıbrıs'ı anlamak, yalnızca bir askerî harekâtı değil; Akdeniz'in jeopolitiğini, Osmanlı mirasını, uluslararası hukuku ve iki toplumun tarihini birlikte değerlendirmeyi gerektirir.