24 Ağustos 1516’da Halep’in kuzeyindeki Mercidâbık Ovası, 16. yüzyıl Ortadoğu tarihinin en önemli savaşlarından birine sahne oldu.
Bir tarafta Yavuz Sultan Selim komutasındaki Osmanlı ordusu, diğer tarafta yaklaşık üç asırdır Mısır, Suriye ve Hicaz’ın en önemli siyasî gücü olan Memlük Sultanlığı vardı.
Birkaç saat içinde sonuçlanan savaş yalnızca iki ordudan birinin yenilgisi anlamına gelmeyecekti. Suriye, Filistin ve ardından Mısır’ın siyasî kaderini değiştirecek; Osmanlı Devleti’ni Arap coğrafyasının en büyük gücü hâline getirecek sürecin kapısını açacaktı.
Osmanlı ile Memlükler neden savaştı?
Osmanlı-Memlük ilişkileri aslında Yavuz’dan önce de sorunluydu. II. Bayezid döneminde Çukurova hâkimiyeti yüzünden iki devlet karşı karşıya gelmiş, Dulkadıroğulları üzerindeki nüfuz mücadelesi de ilişkileri daha da germişti.
Yavuz Sultan Selim’in 1514 Çaldıran Muharebesi’nde Safevî hükümdarı Şah İsmail’i yenmesi bölgedeki dengeleri tamamen değiştirdi. Osmanlılar Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da ilerlerken Memlüklerin geleneksel nüfuz sahasına yaklaşmaya başladı.
Memlük Sultanı Kansu Gavri gelişmeleri endişeyle izliyordu. Şah İsmail’le temas kurması, Osmanlı-Memlük ilişkilerini daha da gerginleştirdi. Bununla birlikte tarihçi Feridun Emecen’in dikkat çektiği önemli bir ayrıntı var: Yavuz’un 1516 seferinin başlangıçtan itibaren kesin biçimde Memlükleri hedeflediğini söylemek güçtür. İlk gelişmeler seferin Safevî tehdidiyle bağlantılı başladığını, şartların Osmanlı ordusunu Memlüklerle savaşa sürüklediğini düşündürüyor.
Ancak 1516 yazında artık iki büyük devletin karşılaşması kaçınılmaz hâle gelmişti.
Yavuz Sultan Selim 5 Haziran 1516’da İstanbul’dan hareket etti. Kansu Gavri ise yaklaşık 50.000 kişilik kuvvetiyle Kahire’den Suriye’ye yöneldi ve 11 Temmuz’da Halep’e ulaştı.
Ağustos ayına gelindiğinde diplomasi sona ermişti.
İki büyük ordu Mercidâbık’ta karşılaştı
24 Ağustos 1516 Pazar sabahı Osmanlı ve Memlük orduları Halep’in kuzeyindeki Mercidâbık Ovası’nda savaş düzeni aldı.
Kaynaklardaki rakamlar farklılık göstermekle birlikte iki ordunun büyüklüğünün birbirine yakın olduğu ve her birinin yaklaşık 70-80 bin kişiye ulaşmış olabileceği tahmin ediliyor.
Yavuz Sultan Selim ordunun merkezindeydi.
Merkezde kapıkulu askerleri ve yeniçeriler bulunuyordu. Yeniçerilerin önüne yaklaşık 300 top arabası zincirlerle birbirine bağlanarak savunma hattı oluşturulmuş, toplar bu hatta yerleştirilmişti.
Memlük ordusunun esas gücü ise yüzyıllardır ün salmış süvarileriydi.
Ve savaşın kaderini belirleyen unsurlardan biri de iki ordunun ateşli silahlara yaklaşımındaki fark olacaktı.
Memlük süvarileri saldırdı
İlk büyük hücumu Memlükler gerçekleştirdi.
Memlük süvarileri Osmanlı ordusunun sağ ve sol kanatlarına sert biçimde saldırdı. Hücum o kadar etkiliydi ki Osmanlı kanatları bir süre gerilemek zorunda kaldı.
Fakat Osmanlı merkezi devreye girdi.
Toplar ve özellikle tüfekli yeniçerilerin ateşi, Memlük süvarilerinin hücum gücünü kırmaya başladı.
Memlüklerin de ateşli silahları bulunuyordu; ancak bunları Osmanlı ordusu kadar etkili ve sistematik biçimde kullanmadıkları anlaşılıyor. Geleneksel Memlük askerî kültüründe süvari savaşçılığı hâlâ büyük prestije sahipti.
Savaş ilerledikçe Memlük ordusunun düzeni bozuldu.
Osmanlı merkez kuvvetleri doğrudan Kansu Gavri’nin bulunduğu bölgeye doğru ilerledi.
Kansu Gavri savaş meydanında öldü
Öğleden sonra Memlük ordusu artık çözülmeye başlamıştı.
Memlük Sultanı Kansu Gavri’nin kesin ölüm biçimi konusunda kaynaklarda farklı anlatılar bulunuyor. En yaygın rivayetlerden birine göre yaklaşık 78 yaşındaki sultan, ordusunun bozulduğunu gördükten sonra geri çekilmeye çalışırken rahatsızlandı veya atından düşerek öldü.
Cesedinin bulunamadığı da aktarılıyor.
Böylece Kansu Gavri, muharebe meydanında hayatını kaybeden ilk Memlük sultanı oldu.
İkindiye doğru savaş sona ermişti.
Mercidâbık’ta Osmanlı ordusu kesin bir zafer kazanmıştı.
Dört gün sonra Yavuz Halep’e girdi
Savaşın sonuçları olağanüstü hızlı ortaya çıktı.
Yavuz Sultan Selim 28 Ağustos 1516’da Halep’e girdi. Şehir Osmanlı hâkimiyetini kabul etti ve padişah adına hutbe okundu.
Ardından Hama, Humus ve Şam Osmanlıların eline geçti. Böylece Suriye’de yüzyıllardır devam eden Memlük hâkimiyeti birkaç ay içerisinde sona erdi.
Fakat Yavuz burada durmayacaktı.
Osmanlı ordusu güneye doğru ilerlemeye devam etti.
Sırada Filistin ve Mısır vardı.
Mercidâbık yalnızca bir savaş değildi
Mercidâbık’ın tarihî önemi, savaş meydanındaki Osmanlı zaferinden çok daha büyüktür.
Zafer sonucunda Suriye, Lübnan ve Filistin Osmanlı hâkimiyetine girdi; Mısır yolu açıldı. Aynı zamanda Osmanlıların Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki hâkimiyeti sağlamlaştı.
Beş ay sonra, 22 Ocak 1517’de Ridâniye Muharebesi yapılacak ve Osmanlı ordusu Memlük kuvvetlerini bir kez daha mağlup edecekti.
Kahire’nin ele geçirilmesiyle Memlük Sultanlığı siyasî bir devlet olarak tarih sahnesinden çekilirken Mısır da Osmanlı topraklarına katılacaktı.
Böylece İstanbul merkezli Osmanlı Devleti’nin siyasî ağırlık merkezi de önemli ölçüde değişti.
Osmanlılar artık yalnızca Balkanlar, Anadolu ve Karadeniz’in büyük imparatorluğu değildi.
Suriye’den Mısır’a, Filistin’den Hicaz’a uzanan coğrafyanın en güçlü siyasî aktörü hâline geliyordu. Mekke ve Medine üzerindeki nüfuzun Osmanlılara geçmesiyle padişahların İslâm dünyasındaki konumu da yeni bir boyut kazandı. Yavuz’un Mercidâbık zaferinden sonra Halep’te “Hâdimü’l-Haremeyni’ş-Şerîfeyn” unvanını kullandığı kaydediliyor.
24 Ağustos 1516’da Mercidâbık’ta kazanılan savaş bu nedenle yalnızca bir Osmanlı-Memlük muharebesi değildi.
Ortadoğu’nun önündeki yaklaşık dört asırlık Osmanlı döneminin kapısını açan büyük dönüm noktalarından biriydi.